- اشاره 1
- پيشگفتار 1
- جلسه اوّل 1
- شناخت قابل تعريف نيست 2
- شناخت رابطهاي است با محيط 2
- آگاهي انسان نسبت به خويش (خودآگاهي) 2
- ذهن و عين 3
- تأثير ذهن و عين در يكديگر 3
- ذهن بخشي از عين است 3
- مهمترين انتظار از ذهن 4
- پاسخ به پرسشها 4
- نقش و ارزش اصلي آگاهي، واقعنمايي است 11
- تفاوت حقيقت و واقعيت 11
- جلسه دوّم 11
- انواع آگاهي 14
- مشاهدات دروني 15
- آگاهيهاي قبل از تجربه 16
- تعريف فكر 16
- آگاهيهاي مأخوذ از تجزيه و تحليل و جمعبندي 16
- آگاهيهاي اشراقي و عرفاني 17
- پاسخ به پرسشها 17
- وحي 17
- موضوع شناخت: چه چيزي را ميشناسيم؟ 21
- جلسه سوّم 21
- نقد علمي بودن ماركسيسم و ماترياليسم 22
- تقسيم موضوعات شناخت به متطوّر و ثابت 22
- پاسخ به پرسشها 23
- جلسه چهارم 27
- تغيير و ثبات تصاوير ذهني 27
- اشاره 27
- تغيير در ساختمان مغز و اندامهاي شناخت 28
- پاسخ به پرسشها 29
- مشاهده 32
- جلسه پنجم 32
- اشاره 32
- خطاي در حواس 32
- تفسير خطاي حس در مشاهده سراب و موارد ديگر 33
- خطاي حس در مشاهده آتشگردان 33
- جلسه ششم 36
- شيوه پي بردن به خطاهاي حسي 36
- اشاره 36
- انديشه تحليلگر و بيرون آمدن از شك 37
- حدود كاربرد روش تجربي 37
- نقش ذهن تحليلگر در ابداع نظريات 38
- جلسه هفتم 39
- خلاصه نتايج قبل 39
- ادراكات بديهي و نظري 40
- ادراك مادي نيست 40
- معناي ديالكتيك 41
- علم حضوري و حصولي 41
- آداب مباحثه 41
- معناي روش تجربي و اصول آن 42
- معناي تز، آنتيتز، سنتز 42
- قرآن و مشاهده 43
- محدوديتهاي روش تجربي 43
- اصول تجربي مورد قبول قرآن 44
- پاسخ به پرسشها 44
- جلسه هشتم 45
- اشاره 45
- بررسي اصول ماترياليسم ديالكتيك 45
- نقد اصالت تاريخ ماترياليسم ديالكتيك 46
- سير حركت تاريخ در ماترياليسم ديالكتيك 46
- بررسي اصل تضاد و تناقض 46
- نقد تعميم اصل تضاد به جهان 47
- پاسخ به سؤالها 48
- فهرست اعلام 49
در جلسه آينده كل مسايلي را كه تا اينجا گفتيم جمعبندي ميكنيم و اين كلاس را در اين مقطع به پايان ميرسانيم؛ چون من هفته آخر شهريور، به احتمال قوي، نيستم و بنابراين يك جلسه ديگر بيشتر نميتوانم بيايم. شما در اين فاصله يادداشتهاي قبلي خود را مطالعه كنيد و سعي كنيد مطالب را جمعبندي كنيد. اگر در جلسه آينده، از برادران و خواهران كساني باشند كه جمعبنديشان را آماده كرده باشند، اول به يك برادر و يك خواهر فرصت ميدهم كه جمعبنديشان را بخوانند، و بعد خود من با كمك شما جمعبندي نهايي را انجام ميدهم كه ببينيم در بحث شناخت بايد از چه اصول كلي پيروي كنيم؛ چه مسايلي براي ما روشن شده و چه مسايلي بايد براي ما، به ياري خداوند، روشن بشود. براي پاسخ به سؤالات نيم ساعت وقت داريم.
پاسخ به سؤالها
]سؤال:[ لطفاً »تزاهم« را هم معني كنيد و بگوييد آيا تزاحم همان تناقض است؟
]دكتر بهشتي:[ اولاً، به اين نويسنده عزيز ميگويم، لطفاً تزاحم را با »ح« جيمي بنويسيد نه با »ه« هوز. اين فقط يك تذكر املايي بود؛ چون »تزاحم« از زحمت است، به معني مزاحم يكديگر بودن. البته اين اصطلاح در فقه و اصول فقه است، ولي در فلسفه معمولاً نيست. تضاد و تناقض نيز در فلسفه و منطق هست.
]سؤال:[ تضاد در كثرت و تضاد در وحدت را تعريف كنيد و بگوييد اسلام براي كداميك از آنها ارزش قائل است.
]دكتر بهشتي:[ تضاد هم همراه با كثرت است و هم همراه با وحدت. تعبير »تضاد در كثرت و تضاد در وحدت« تعبير جالبي نيست. فقط ميتوانيم بگوييم تضاد بدون وحدت و تضاد با وحدت. يعني، يك وقت است كه دو چيز صرفاً ضد يكديگرند، بدون اينكه وحدت آنها را در كل هستي مورد توجه قرار بدهند، )اينجا ميگويند تضاد بدون وحدت(؛ و يك وقت است كه دو چيز ضد يكديگرند و وحدت آنها را مورد توجه قرار ميدهند، )اينجا ميگويند تضاد همراه با وحدت(. البته آنچه در اسلام است تضاد همراه با وحدت است.
]سؤال:[ استعداد چيست؟
]دكتر بهشتي:[ استعداد يعني آمادگي. يعني يك چيزي داراي آمادگي خاص براي شدن و تبديل شدن به چيز ديگر باشد؛ مثل اينكه ميگوييم در گندم استعداد هست، يعني آمادگي هست كه به گياه يا ساقه تبديل شود.
]سؤال:[ واژه »ديالكتيك توحيدي« را كه جديداً به عنوان نشر انديشههاي شريعتي رواج يافته توضيح دهيد.
]دكتر بهشتي:[ من عرض كردم كه اصلاً ديالكتيك يعني يك روند زاينده فكري. بنابراين، اگر گفته شود مرحوم دكتر شريعتي هم يك ديالكتيك دارد، يعني يك روند زاينده فكري دارد كه بر اساس توحيد است. اين مسألهاي نيست. من اين اصطلاحات را بيان كردم كه شما خودتان مجتهد شويد. اين چيزها را بايد خودتان بفهميد.