پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج صفحه 5

1- این کلمه یونانی و مرکب از «فیلا» و «سوفیا» به معنای دوست دار دانش است. این واژه در آغاز به مجموعه علوم و سپس به علوم عقلی اطلاق می شد و در زمان حاضر علاوه بر کاربرد آن در بحث «هستی شناسی» در هر موردی که «چیستی» و «چرایی» چیزی مورد پرسش باشد، به کارمی رود.

احکام، معمولا مستور است، به آن «سر» گفته می شود. بنابراین کاربرد سرّ به جهت پنهان بودن حکمت ها است.

1- 3. علّت تامّه

«علّت تامّه»، چیزی است که چون محقّق شود، معلول نیز به ناچار تحقق خواهد یافت.

اما «علت ناقصه» علتی است که شرط لازم برای تحقق معلول است؛ ولی شرط کافی نیست.

در موضوع فلسفه و اسرار اگر از «علت» صحبت می شود، مقصود علّت ناقصه و به تعبیر دیگر «سبب» است.

اشاره

درباره اسرار و معارف حج چند مطلب قابل بحث است:

1. تعریف واژه ها و اصطلاحات؛

2. ضرورت طرح مباحث اسرار و فلسفه مناسک حج؛

3. منطق و روش پرداختن به بحث «فلسفه اسرار حج»؛

4. منابع و روش قرآن در بیان احکام و فلسفه و اسرار آن؛

5. روش اهل بیت (علیهم السلام) در بیان احکام و فلسفه و اسرار آنها؛

6. سیره و روش بزرگان مذهب در موضوع اسرار و حکمت ها؛

7. نمای کلی حج در قرآن.

دو. ضرورت و فواید بحث فلسفه و اسرار

الف. انسان ذهنی پرسشگر دارد و به دنبال یافتن دلیل کارهایی است که انجام می دهد. از جمله این موارد، «احکام مناسک حج» است که به دلیل تنوع و ویژگی های خاص خود، پرسش های فراوانی را در ذهن ایجاد می کند که بایستی به آنها پاسخ مناسب داد.

ب. کسی که به فلسفه و سرّ اعمال توجه دارد، در ضمن عمل تمرکز بیشتری دارد و عبادت را با حضور قلب و علاقه بیشتری انجام می دهد.

ج. وقتی مکلّف تا حدودی از اسرار عمل مطلع شود، به هنگام عمل آرامش بیشتری خواهد داشت، چرا که راه برای او روشن است؛

همانند کسی که در جاده ای حرکت می کند و از مقصد مطلع است.

د. از جمله عوامل نشاط هنگام عمل، آگاهی از خواص و آثار آن است. کسی که هدف و مقصد را شناخته و راه وصول به آن رادریافته است، در سختی ها نه تنها آزرده نمی شود، بلکه نشاط روز افزونی پیدا می کند.

ه-. توجه به فلسفه و اسرار، راه را برای تحقق بخشیدن به اهداف عالی عبادات هموار می سازد، چرا که با توجه یافتن مکلف به اسرار اعمال، تلقین مثبتی در جهت نیل به آن اهداف در او ایجاد می شود و او را به سوی تحقق مقاصد رهنمون می گردد.

سه. منابع، روش و منطق پرداختن به فلسفه و اسرار

3- 1. قرآن مجید

قرآن به عنوان محکم ترین و جامع ترین سند، اولین مرجع برای فهم و دریافت فلسفه