کتاب علم صفحه 108

رود، باید خشیتش هم بیشتر شود و هوای نفسش را بهتر کنترل نماید. امیرالمؤمین (علیهِ السَّلام) می فرمایند:

إذا زادَ عِلمُ الرَّجُلِ زادَ أدبهُ و تَضاعَفَت خَشیتُهُ لِرَبِّهِ.(1)

هر چه علم انسان بیشتر می شود، ادب او هم بیشتر می شود و خشیت او نسبت به پروردگارش چند برابر می گردد.

نشانه ی علم واقعی همین است. هر چه نور علم بیشتر باشد، رعایت ادب در برابر خالق علم هم بیشتر می شود. نیکوترین آداب، آن اموری است که انسان را از ارتکاب محرمات الهی بازدارد. همین امام بزرگوار فرمودند:

احسنُ الآدابِ ما کَفَّکَ عَنِ المَحارمِ.(2)

هر چه علم فزونی یابد، اجتناب ازمعاصی هم شدیدتر می شود. پس عالم واقعی آن کسی است که از محرمات پرهیز نماید، هر چند که در یادگیری و یاد دادن علوم ضعیف و ناتوان باشد.

گریه از خوف و تضرع به پیشگاه الهی

چه تکان دهنده است وصیت پیامبر (صَلیَّ اللهُ عَلَیه و آله و سَلَم) به جناب ابوذر که فرمود:

یا اباذر! مَن اُوتیَ مِنَ العِلمِ لا یُبکیهِ لَحَقیقٌ أن یَکونَ قَد اوتیَ علمَ ما لا ینفعهُ لانَّ اللهَ نَعَتَ العُلَماءَ فَقالَ جَلَّ و عَزَّ: (إنَّ الَّذینَ اوتُوا العلمَ مِن قَبلِهِ إذا یُتلی عَلیهِم یَخرُّونَ لِلاذقانِ سُجّداً * .... وَ یَخِرُّونَ لِلأذقانِ یَبکُونَ و یَزیدُهُم خُشُوعاً) (3) (4)

ای ابوذر! به هر کس علمی داده شود که او را به گریه درنیاورد، هر آینه شایسته است که علم بی فایده داده شده باشد؛ چون خداوند عزّ و جل عالمان .

1- غررالحکم/63، ح791.
2- غررالحکم/247، ح5079.
3- اسراء/107 و 109.
4- بحارالأنوار/74/80 به نقل از مکارم الاخلاق.