کتاب علم صفحه 120

ملازمت علم با حلم

خصلت دیگری که هم دوش با «رفق» برای عالم مطرح می شود، «حلم» است. مدارا با دیگران در رفتار انسان ظاهر می شود و آن صفت قلبی که بروز خارجی اش «رفق» است، همان بردباری و حلم می باشد. لذا می توان حلم را علّت و سبب رفق دانست.

به همین ملاحظه است که در روایات، حلم نیز مصداق «رأس العلم» دانسته شده است. امیرالمؤمنین (علیهِ السَّلام) می فرمایند:

رأسُ العِلمِ الحِلمُ.(1)

رأس علم بردباری است.

این بیان هیچ منافاتی با احادیث گذشته ندارد. اولاً، حلم علّت و سبب رفق است، پس این دو پیوسته و ملازم یکدیگرند. پس هر یک را به عنایتی می توان رأس علم دانست. ثانیاً، هر دو خصوصیت برخاسته از روحیه ی تواضع و نشانه های آن به شمار می روند. پس رأس العلم بودن تواضع با آن چه درباره ی حلم و رفق گفته شده، در تعارض نیست.

پیامبر خدا (صَلیَّ اللهُ عَلَیه و آله و سَلَم) در فرمایشی ارتباط علم را با حلم و رفق این گونه تبیین فرموده اند:

نِعمَ وَزیرُ العِلمِ الحِلمُ و نِعمَ وزیرُ الِحلمِ الرِّفقُ و نِعمَ وَزیرُ الرِّفقِ الصَّبرُ.(2)

چه خوب وزیر است بردباری برای علم و چه خوب وزیر است مدارا کردن برای بردباری و چه خوب وزیر است صبر برای مدارا کردن.

حلم، زیر علم است و رفق، وزیر حلم. وزیر نقش کمک کار و بازو را دارد. بردباری بازوی علم و مدارا کردن بازوی بردباری است. قدرت بازو از صاحب بازوست ولی در عمل، کار را برای او آسان و روان می سازد. بر این اساس می توان گفت: .