کتاب علم صفحه 122

می گوید: سپس چه؟ می فرمایند: العَمَلُ بِه ß عمل کردن به آن.

می پرسد: بعد از آن چه، ای رسول خدا (صَلیَّ اللهُ عَلَیه و آله و سَلَم)؟ می فرمایند: نَشرُهُ ß انتشار دادن آن.(1)

انسان با سکوت کردن و سپس فراگیری از دیگران، بهتر کسب علم می کند تا این که بخواهد در هر موردی اظهارنظر بکند. کسی که کم تر سکوت می کند و بیشتر نظر می دهد، قطعاً علم کمتری به دست می آورد تا آن کسی که با سکوت خود می خواهد علم دیگران را برای خود جمع نماید. پیامبر (صَلیَّ اللهُ عَلَیه و آله و سَلَم) می فرمایند:

أعلَمُ النّاسِ مَن جَمَعَ عِلمَ النّاسِ إلی عِلمِهِ.(2)

عالم ترین مردم آن کسی است که علم مردم را بر علم خود می افزاید.

از همین روست که پیامبر خدا (صَلیَّ اللهُ عَلَیه و آله و سَلَم) علم را به سکوت و سپس به گوش فرا دادن و آن گاه به حفظ آن دانسته اند. حفظ یعنی این که انسان آن چه را می شنود، اگر مطالب صحیح و حقی است، در خود نگه دارد و مراقب باشد که آن را از دست ندهد. س از حفظ، نوبت به عمل می رسد و پس از این که شخص عامل به علمش شد، در آخرین مرحله، نشر و اظهار آن مطرح می شود.

اخلاق پسندیده و ناپسند

علاوه بر تواضع، رفق و حلم که تعبیر «رأس العلم» برایشان به کار رفته، به موضوع دیگری هم با همین عنوان اشاره شده است. امیرمؤمنان (علیهِ السَّلام) فرموده اند:

رَإسُ العِلمِ التَّمییزُ بَینَ الأخلاقِ و إظهارُ مَحمودِها و قَمعُ مَذمُومِها.(3)

راس علم تشخیص میان خلق و خوها و آشکار نمودن پسندیده ی آن و از بین بردن ناپسند آن است.

همان طور که در فصول گذشته بیان شد، رأس علم، معرفت خداوند متعال است. آن چه در فرمایش امیرالمؤمنین (علیهِ السَّلام) آمده، یکی از آثار و نتایج معرفت خداست. .

1- کافی، کتاب فضل العلم، باب النوادر، ح11.
2- من لا یحضره الفقیه/3/394.
3- غررالحکم/63، ح759.