کتاب علم صفحه 35

این ها همگی از یک حقیقت وجدانی گزارش می دهند.

این موارد نمونه هایی از احادیث اهل بیت (علیهِم السَّلامُ) درباره ی نور علم و واجدیّت آن است. نتیجه ی این بحث نقلی آن است که وجدان ما از نور علم با آن چه پیام آوران وحی فرموده اند، تأیید و تحکیم می گردد. امّا همان طور که در ابتدای فصل تذکر دادیم، کماکان جنبه های مختلفی از جریان مستمر عالم شدن بر ما پوشیده و پنهان است.

قابل تفسیر نبودن انکشاف معلوم

علاوه بر این که چگونگی واجدیّت نور علم بر ما پوشیده است، از بیان و تفسیر انکشاف معلوم برای عالم هم عاجز هستیم. ظهور و انکشاف معلومات از بدیهی ترین ماموری هستند که هیچ عالمی نمی تواند آن را انکار کند و در عین حال هیچ توضیح و تفسیری از آن نمی تواند ارائه دهد.

همه ی عالمان، علم را تشخیص می دهند، چون واقعیت آن را می یابند. امّا اگر بخواهند این واقعیت را توضیح دهند، هیچ بیانی و تعبیری روشن تر از خود علم در توصیف آن پیدا نمی کنند، زیرا معنای علم، بدیهی است. در مورد علم می گوییم که هر تعبیری از جانب هر کسی درباره ی علم ارائه شود، خود آن تعبیر را با مراجعه به حقیقت علم می توان فهمید. توضیحات، همگی به علم تکیه دارند و وجدان مفهوم آن توضیحات، روشن تر از وجدان خود علم نیست.

در منطق گفته می شود که معرف باید اجلی (آشکارتر)، اظهر (روشن تر) و اعرف (شناخته شده تر) از معرف باشد. یعنی اگر بخواهیم چیزی را توضیح دهیم، علی القاعده باید با مفاهیمی توضیح دهیم که از آن روشن تر است. اکنون ادّعای ما این است که هیچ معرّفی اجلی و اظهر و اعرف از علم نیست. از این رو، علم، تعریف نمی پذیرد. اکنون به کوششی در جهت تعریف علم بنگرید و خود قضاوت کنید.

در بیان برخی فلاسفه، تعریفی از علم رواج دارد: «حضورُ شیءٍ لِشَیءٍ»(1) حاضر .