کتاب علم صفحه 54

العِلمُ عِلمانِ. مَطبوعٌ و مَسمُوعٌ.(1)

علم دو گونه است: سرشته در نهاد انسان و آن چه شنیده می شود.

«مطبوع» به چیزی گفته می شود که در سرشت و فطرت انسان قرار داده شده است(2) و «مسموع» یعنی آن چه شنیده می شود. مراد علومی است که با شنیدن، خواندن و..... به دست انسان می رسد. مراد از شنیدن فقط از طریق گوش نیست، هر چه که باید از دیگری فرا گرفت، مسموع نامیده می شود.

علم مطبوع

این قسم شامل علومی است که نور آن در قلب انسان به صورت تکوینی نهاده شده و منبع آن در اختیار اوست. در حقیقت انسان واجد علم مطبوع می باشد، امّا استفاده از بهره برداری از آن نیاز به فراهم شدن شرایط مطلوبی دارد که ممکن است همیشه در هر کس نباشد.

روشن ترین مصداق «علم مطبوع»مستقّلات و بدیهیات عقلیه است. انسان عاقل به نور عقل خود، حقایقی را وجدان می کند که ذاتاً برای او روشن و آشکار است. بد بودن ظلم یک حقیقت وجدانی است که هر عاقلی به نور عقل خویش، آن را بدیهی و عیان می یابد. کافی است به آن توجّه نماید تا روشنی آن را دریابد. توجّه کردن به آن یعنی دیدن آن به نور عقل. عاقل واجد نور عقل است، با اعمال این نور، بد بودن ظلم برایش به گونه ای روشن می شود که نیاز به استدلال و صغری و کبری چیدن پیدا نمی کند. این گونه حقایق بدون تعلّم و اکتساب در اختیار هر انسان عاقلی قرار دارد.

البته همه ی مصادیق علم مطبوع به روشنی بد بودن ظلم نیست. ممکن است بعضی از مصادیق دیگر آن برای هر شخصی بلافاصله پس از توجّه، روشن نباشد؛ در آن صورت چه بسا نیاز به تذکر وجدانی دیگران داشته باشد. مثلاً قبح ناشکری و نافرمانی در برابر پروردگار متعال برای همگان به روشنی قبح کشتن آدم بی گناه یا )