کتاب علم صفحه 62

گاهی هم فقط مصداق یکی از این دو علم (مطبوع و مسموع) می باشد. اگر مطلبی تنها به نور عقل مکشوف شود و از طریق شرع درباره ی آن چیزی شنیده نشود، فقط مصداق علم مطبوع خواهد بود و اگر مطلبی برای انسان بدیهی عقلی نباشد و صرفاً با استناد به شرع، معلوم گردد، در این صورت فقط مصداق علم مسموع خواهد شد.

هر جه باشد، هر دو نوع علم، حقیقتاً علمند و قلب عالم را با واجد شدن آن ها، نورانی می گردد. این دو گونه علم، دو حجت خدای متعال برای ما انسان ها هستند که درکلام نورانی امام هفتم (علیهِ السَّلام) خطاب به هشام، تذکر داده شده است:

یا هِشامُ! إنَّ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَینِ: حُجَّهً ظاهِرَهً و حُجَّهً باطِنَهً. فَأمَّا الظّاهِرَهُ، فَالرُّسُلُ و الأنبیاءُ و الأئِمَّهُ (علیهم السَّلام). وأمَّا الباطِنَهُ، فَالعُقُولُ.(1)

ای هشام! به راستی خداوند را بر مردم دو حجت است: حجتی نمایان و حجتی پنهان. حجت نمایان [بیرونی]، رسولان و انبیاء و ائمّه (علیهِم السَّلامُ) هستند و حجت پنهانی [درونی] عقل هاست.»

حجیت عقل در قلمرومستقّلات و بدیهیات عقلیه است و ماورای این حوزه فقط ادله ی نقلی که از معصومین (علیهِم السَّلامُ) رسیده، حجت می باشد.

رابطه ی علم مطبوع با علم مسموع

اما ارتباط این دو علم با یکدیگر چگونه اند؟ در فرمایش های امیرالمؤمنین (علیهِ السَّلام) نوعی ارتباط دوسویه میان «علم مطبوع» و «علم مسموع» برقرار شده که جالب توجّه و تأمّل است. از طرفی فرموده اند:

اَلعِلمُ عِلمانِ: مَطبُوعٌ و مَسموعٌ. و لا یَنفَعُ الَمسمُوعُ إذا لَم یَکُنِ المَطبُوعُ.(2)

علم دو گونه است: مطبوع (سرشته شده در نهاد آدمی) و مسموع (شنیده شده). و (علم) مسموع سودی ندارد، وقتی (علم) مطبوع نباشد. .