معرفت توحید و عدل صفحه 109

1- بنگرید به: مکارم شیرازی، اصول عقاید: 82.

2- مفید، تصحیح الاعتقاد: 83، بنگرید به: ترتیب کتاب العین 2: 1154، لسان العرب 9: 83.

3- بنگرید به: مطهری، عدل الهی: 50، سبزواری، شرح الاسماء: 172.

بر اساس تعریف اول، اگر حقی در میان باشد و شخص، آن حق را رعایت کند، عدل تحقّق یافته است و اگر حق مراعات نشود ظلم واقع شده است. امّا اگر حقی در میان نباشد و با وجود این، شخص خیری به دیگری برساند، در این جا جود و فضل، تحقّق یافته است. براساس این تعریف، افعال، تحت سه عنوان عدل و ظلم و فضل قرار می گیرند.

تقسیم افعال به سه قسم، تقسیمی عقلی است که دایر مدار بین نفی و اثبات است، زیرا در تعامل دو نفر با هم یا حقّی در میان هست و یا چنین نیست. در صورت نخست که شخص حقّی بر دیگری دارد، یا حقّ او ادا می شود که این کار، عدل نامیده می شود و یا حق او ادا نمی شود که در این صورت، ظلم تحقّق یافته است. در صورت دوم نیز یا شخصی که حقّی به گردنش نیست، به دیگری خیری می رساند یا چنین نمی کند. در صورت اوّل فضل و احسان تحقّق یافته است و در صورت دوم عدالت. براساس این تقسیم عقلی، افعال به چهار قسم تقسیم می شوند که دو قسم آن تحت عدل، یک قسم تحت ظلم و یک قسم دیگر تحت فضل قرار می گیرد.

تقسیم سه گانه ی افعال، گذشته از عقلی بودن، مبنای قرآنی و حدیثی نیز دارد. در قرآن کریم آمده است:

«إِنَّ اللهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاحْسَانِ»(1)

«خداوند به عدل و احسان امر می کند.»

در این آیه افعال مثبت و مورد امر الهی به دو قسم عدل و احسان تقسیم شده است. مقصود از احسان تفضّل است، چنان که در احادیث به این مطلب تصریح شده است.(2)

«اِلهی إِنْ عَفَوْتَ فَبِفَضْلِکَ، وَ إِنْ عَذَّبْتَ فَبِعَدْلِکَ.»(3)

«خدایا! اگر ببخشی، با فضل خود عمل کرده ای، و اگر کیفر دهی با عدل خود عمل کرده ای.»