معرفت توحید و عدل صفحه 113

1- شرح جمل العلم و العمل: 83.

2- تمهید الاصول: 97.

3- شرح الاصول الخمسه: 131.

این فصل تحت عنوان «فی افعاله»(1) قرار می گرفت و بعدها به جای این واژه، واژه ی عدل نهاده شد.

دو حدیث درباره ی عدل وجود دارد که به نظر می رسد بیانگر تعریف متکلمان است. در یکی از این احادیث نقل شده است که وقتی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی معنی توحید و عدل پرسیدند، حضرت در پاسخ فرمود:

«التّوحیدُ ألّا تَتَوَهَّمَهُ و العدلُ ألّا تَتَّهِمَه.»(2)

توضیح قسمت اول حدیث در بحث از توحید گذشت. در قسمت دوم حدیث، عدل به معنای متهم نکردن خدا به افعال قبیح و زشت معرفی شده است. در حدیث دیگر امام صادق (علیه السلام) توحید و عدل را اساس دین شناساندند، سپس فرمودند:

«وَ اَمَّا الْعَدْلُ فَأَنْ لا تَنْسِبَ إلی خالِقِکَ ما لامَکَ عَلَیه».(3)

در این حدیث نیز عدل به این معناست که افعالی را که آدمی با انجام آن ها مورد ملامت قرار می گیرد، به خدا نسبت ندهیم. این افعال همان افعال قبیح هستند. بنابراین عدل، نسبت ندادن فعل قبیح به خداست.

این تعریف با تعریف رایج عدل یعنی تجاوز نکردن به حقوق دیگران سازگار است. توضیح این مطلب در بحث ارتباط عدل با اختیار انسان خواهد آمد.

4. برخی فیلسوفان عدل الهی را به این صورت تعریف می کنند: «رعایت استحقاق ها در افاضه ی وجود، و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکانِ وجود یا کمالِ وجود دارد.»(4)

در این تعریف، عدل الهی به عنوان صفتی تکوینی معرّفی شده که ناظر به نحوه ی خلقت جهان است نه به عنوان صفتی ارزشی. در نظر برخی، عدل الهی به عنوان صفتی ارزشی است، چرا که آنان حسن و قبح عقلی را به عنوان ملاکی برای ارزش داوری درباره ی افعال انسان می دانند نه خداوند. شهید مطهری در این باره می گوید: