معرفت توحید و عدل صفحه 13

1- کافی 1/ 81.

2- بحار الانوار 3/ 147 (توحید مفضّل)

3- نهج البلاغه، خطبه 49.

بدین سان در این مرحله تمام اوصاف مخلوقات که برای انسان شناخته شده است، از خالق سلب می شود و تباین صفتی، یعنی تباین و تفاوت ذاتی در همه صفات، میان خالق و مخلوق به اثبات می رسد:

فَکُلُّ ما فی الْخَلْقِ لا یُوجَدُ فی خالِقِه. وَ کُلُّ ما یُمکِنُ فیه یَمْتَنِعُ مِنْ صانِعِه.(1)

پس هر آنچه در مخلوق است در خالق یافت نمی شود. [بلکه] هرچه در مخلوق ممکن است یافت شود، وجود آن در سازنده اش ممتنع و محال است.

مُبائِنٌ لِجَمیعِ ما أَحْدَثَ فِی الصِّفات.(2)

خداوند در صفاتش مباین با همه حادث شده هاست.

وَ هُوَ خِلافُ ما یُعْقَل.(3)

إنَّما یُعْقَلُ ما کانَ بِصِفَهِ المَخْلُوقِ، وَ لَیْسَ اللهُ کَذلِک.(4)

حدیث اخیر، علت و دلیل حدیث قبلی را بیان می کند. ترجمه دو حدیث فوق چنین است:

خدا بر خلاف آن چیزی است که مورد تعقل [و تصور عقلی] واقع می شود. [زیرا] تنها آنچه صفات مخلوق را داراست، مورد تعقل واقع می شود، در حالی که خداوند این گونه نیست.

همان گونه که می بینیم نتیجه تعقل و تدبرِ بیشتر نیز اثبات صانع از یک سو، و نفی شباهت میان صانع و مصنوع از سوی دیگر است.(5) و حاصل جمع این دو نتیجه نیز، حیرت و وَلَه درباره آفریدگار جهان است. و این محصول، نهایت سیر عقلی در خداشناسی است که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) از آن به «تجلی خداوند به عقول» یاد شده است: