معرفت توحید و عدل صفحه 133

1- صافات: 96.

روحی وی بر او تأثیر دارد و حتی نسبت به برخی افعال بر او فشار می آورد، امّا با وجود همه این تأثیرات و فشارها، او لااقل در برخی افعالش آزادانه عملی خاص را اراده و انتخاب می کند. در واقع فشارهای روحی و اجتماعی در بسیاری موارد، اراده ی عملی خاص را مشکل می سازد ولی آن را مُحال نمی کند. واقعیت نیز گواهی بر این مدعاست، چرا که می بینیم برخی افرد با وجود فشار خانواده و اجتماع فاسد بر آن ها، راه درست را بر می گزینند. در مقابل، برخی افراد که در خانواده و محیط مناسب رشد می کنند، راه فساد را برمی گزینند و به خانواده و محیط خود پشت پا می زنند.

اشکال دیگر نظریه ی جبر این است که لازمه ی آن، نسبت دادن کارهای قبیح به خدا و ظالم دانستن خداست. اگر فاعل همه ی افعال از جمله کارهای قبیح انسان را خدا بدانیم، این کارها به خدا منتسب خواهد شد. از سوی دیگر، مجبور کردن انسان ها به گناه و مجازات آن ها به خاطر انجام گناه، ظلمی آشکار است. در حالی که عقلاً محال است که خداوند مرتکب ظلم و کارهای قبیح گردد.

به جهت همین ارتباط میان نظریه ی جبر یا عدل الهی است که متکلمان امامیه، بحث جبر و اختیار را در ذیل بحث عدل الهی یا افعال الهی مطرح می کنند و با ردّ نظرّیه جبر، ظلم را از خداوند نفی می کنند.(1)

در آیات قرآن و احادیث نیز مجبور بودن انسان ها منافی با عدل الهی دانسته شده است:

«مَن جَآءَ بِالْحَسَنَۀِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَ مَن جَآءَ بِالسَّیِّئَۀِ فَلا یُجْزِی إِلّا مِثْلَهَا وَ هُمْ لَا یُظلَمُونَ»(2)

هر کس کار نیکی به جا آورد، ده برابر آن پاداش دارد و هر کس کار بدی بیاورد، جز مانند آن کیفر نخواهد دید، و بر آنان ستم نرود.

«الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْیَوْمَ»(3)