معرفت توحید و عدل صفحه 161

1- کنزالفوائد 2: 164.

2- تحف العقول: 88.

3- غرر الحکم: ح 7738.

4- امالی مفید: 350.

5- غررالحکم: ح 1512.

2. نهی از تکلّف در قضا و قدر

در احادیث، از تکلّف در قضا و قدر و سعی در فهم سرّ قدر نهی شده و از قضا و قدر به «سرّ الهی»، «راه تاریک»، و «دریای ژرف» تعبیر شده است.

از امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی قدر پرسیدند. امام (علیه السلام) پاسخ داد:

«طَریقٌ مُظلِمٌ فَلا تَسلُکوهُ، وَ بَحرٌ عَمیقٌ فَلا تَلِجُوهُ، وَ سِرُّ اللهِ فَلا تَتَکَلَّفوهُ».(1)

«راهی است تیره، آن را نپیمایید. دریای است ژرف، وارد آن نشوید، راز خداست، برای گشودنش خود را مفرسایید و به زحمت نیندازید.»

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که تکلّف در قدر الهی را مانند نگاه کردن به خورشید دانسته اند.(2)

شخصی، از امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی قدر پرسید. امام او را از تکلّف در این مسئله برحذر داشت، اما پس از اصرار او فرمود:

«حال که اصرار داری، بدان که قدر الهی نه جبر است نه تفویض، بلکه امر بین الأمرین است.»(3)

از این احادیث می توان نتیجه گرفت که قضا و قدر و سرّ آن خارج از علم انسان هاست و تلاش برای کشف آن رنجی بی حاصل است. از این رو واژه ی تکلّف _ به معنای «افتادن بی حاصل در رنج»_ در مورد آن به کار رفته است. برای مثال سرّ این که فردی از پدر و مادر خوب برخوردار است و فرد دیگر چنین نیست. یا سرّ اینکه فردی در محیط مناسب رشد می کند و فرد دیگر در محیط نامناسب. و به طور کلی سرّ قضا و قدرهای خدا در مورد تک تک انسان ها از دایره ی علم انسان های عادی مخفی است و تلاش برای کشف این اسرار، رنج بی حاصل است.

ممنوع بودن تکلّف در کنه قضا و قدر خدا امری عقلی است و عقل حکم می کند که نباید به دنبال چیزی رفت که فهم آن برای ما ممکن نیست و جز رنج بی حاصل چیزی عاید انسان نمی شود. بلکه ممکن است این تکلّف، گمراهی و بدبینی به خدا را به دنبال