معرفت توحید و عدل صفحه 46

1- این مکتب که مصداق بارز آن فلسفه ارسطو می باشد، در کتاب «مبانی خداشناسی در فلسفه یونان و ادیان الهی»، از نویسنده، به تفصیل مورد ریشه یابی و تحلیل قرار گرفته و روش بکارگیری آن در خداشناسی فلاسفه یونان بیان شده است.

کارگیری را تصحیح و توجیه می کند. به دیگر سخن اسما و صفات همگی وسیله تذکر به خدای متعال بوده و «تعبیر» از ذات اقدس الهی است.

در مکتب «تعبیر» اطلاق اسما و صفات متأخر از مرتبه معرفت فطری خداست و ذات اقدس الهی قبل از «تعبیر»، «شاهد» است نه «غایب».

امام رضا (علیه السلام) در خطبه مشهوری که پس از هجرت به سرزمین طوس، در مجلس مأمون ایراد کردند، اصول معارف توحیدی را بیان نمودند. این خطبه شباهت زیادی با خطبه اول نهج البلاغه دارد و با این جملات آغاز می شود:

أَوَّلُ عِبادَهِ اللهِ تَعالی مَعْرِفَتُهُ، وَ أَصْلُ مَعْرِفَتِهِ تَوْحِیْدُه، وَ نِظامُ تَوْحِیدِاللهِ تَعالی نَفْیُ الصِّفاتِ عَنْه... و سپس می فرمایند:

فَأَسْماؤُهُ تَعْبِیْرٌ.(1)

در روایت دیگری، تفاوت مذکور درباره «توصیف» و «تعبیر» بیان شده است:

... وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الْمَعْنی بِالصِّفَهِ لا بِالْإدْراک، فَقَدْ أَحالَ عَلی غائِبٍ...قِیْلَ لَهُ: فَکَیْفَ سَبِیْلُ التَّوْحِیْد؟ قَالَ: بابُ الْبَحْثِ مُمْکِنٌ وَ طَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ، إنَّ مَعْرِفَهَ عَیْنِ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِه وَ مَعْرِفَهَ صِفَهِ الْغائِبِ قَبْلَ عَیْنِه...(2)

و آن که بگوید معنا را [یعنی ذاتی را که اسما بر او اطلاق می شود] با توصیف او [یعنی به وسیله صور ذهنی و وجه مفهومی او] بندگی می کند [و بدان معتقد است]، نه به یافتن و وجدان ذات، به خدای غایب و پنهان دعوت کرده است [یعنی امکان معرفت حقیقی او را نفی کرده و مطلقاً غایبش دانسته است.]...

پرسیدند: پس راه یکتاپرستی چیست؟ فرمود: راه باز است و جست وجوی چاره ممکن. همانا شخص شاهد و حاضر، خودش قبل از صفاتش شناخته می شود، [اما] شخص غایب، صفاتش قبل از خودش شناخته می شود.

وَالْأَسْماءُ وَ الصِّفاتُ مَخْلوقاتٌ. وَالْمَعْنِیُّ بِها هِوَ الله.(3)

اسما و صفات خلق شده اند و معنایی که به واسطه آن ها قصد می شود، خداست.