معرفت توحید و عدل صفحه 53

1- دعای مشلول، مفاتیح الجنان.

2- بخش دوم دعای عرفه سید الشهداء، مفاتیح الجنان و اقبال الاعمال، ص 348.

خروج از حدین و معرفت سلبی، از دیدگاه معارف کتاب و سنت، راهی است که ذهن با اعلام عجز نسبت به حقایق برترین، راه را برای سلوک قلبی، و آمادگی فطرت را برای تفضل الهی باز می گذارد؛ که: «اَلْعِلمُ نُورٌ یَقذِفُهُ اللهُ فی قَلبِ مَنْ یَشاء».

نکته: در احادیث اهل بیت (علیهم السلام) گذشته از بیان سلبی صفات، بیان فعلی صفات نیز مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است. از آنجا که بیان کامل این مطلب در قالب این کتاب نمی گنجد و محتاج طرح مباحث متعددی است، تنها به اشاره ای مختصر اکتفا می شود.

بیان فعلی صفات، یعنی بازگرداندن صفات کمالیه خدا به فعل او و اینکه خدا، آفریدگار آن کمالات است و به جهت همین خلق و ایجاد، به صفت خاصی متصف می شود. در اهمیت این گونه توصیف همین بس که امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در خطبه مشهوری که قبلاً برخی فقرات آن نقل شد، می فرمایند:

أَلَّذی سُئِلَتِ الْأَنْبِیاءُ عَنْهُ، فَلَمْ تَصِفْهُ بِحَدٍّ وَ لا بِبَعْضٍ، بَلْ وَصَفَتْهُ بِفِعالِهِ.(1)

هنگامی که از انبیاء (علیهم السلام)، درباره خدا پرسش می شد، آن ها او را به اندازه و جزء [یعنی تعریف و تحدید ذات او] توصیف نکردند، بلکه او را به افعالش ستودند.

در حدیث مشهور اهلیلجه وقتی از امام صادق (علیه السلام) می خواهند قوت خداوند را توصیف نماید، حضرت در پاسخ می فرمایند: «خدا از آن رو قوی نامیده می شود که موجودات قوی و عظیم، نظیر زمین، کوهها، دریاها و ... را آفریده است.» سپس می فرمایند: «صفت عظیم و کبیر و لطیف نیز همین گونه است.»(2)

بنابر مطالبی که بیان شد، می توان نتیجه گرفت اسما و صفات الهی از دیدگاه آیات و روایات اسلامی، دارای سه جنبه اساسی هستند: جنبه تعبیری، سلبی و فعلی. هر یک از این سه جنبه دارای مبانی و آثار خاصی هستند که در این کتاب برخی از آن ها مورد بحث قرار گرفته است.