معرفت توحید و عدل صفحه 63

1- دربار ه اهمیت و اعتبار حدیث توحید مُفَضَّل و حدیث اهلیلجه بنگرید به بحار الانوار 3/55 (بیان علامه مجلسی و پاورقی آن)

2- بحار الانوار 3/152.

3- برای نمونه بنگرید به: بقره (2)/ 164، آل عمران (3)/ 190، جاثیه (45)/ 6_3 و یونس (10)/ 6 و 101.

در روایات متعدد و مشهوری نیز این معنی به صراحت بیان شده است:

هَلْ یَکُونُ بِناءٌ مِنْ غَیْرِ بانٍ أَوْ جِنایَه مِنْ غَیْرِ جانٍ؟!.(1)

آیا بنایی بدون سازنده یا جنایتی بدون جنایت کننده، وجود دارد؟!

اَلْبَعْرَهُ تَدُلُّ عَلَی الْبَعِیْر. وَ الرَّوْثَهُ تَدُلُّ عَلَی الْحَمِیْرِ. وَ آثارُ الْقَدَمِ تَدُلُّ عَلَی الْمَسِیْرِ. فَهَیْکَلٌ عِلْوِیٌّ بِهذِهِ اللَّطافَهِ وَ مَرْکَزٌ سُفْلِیٌ بِهذِهِ الکَثافَهِ، کَیْفَ لا یَدُلانِ عَلَی اللَّطِیْفِ الْخَبِیْر.(2)

پشکل، شتر را نشان می دهد. سرگین، درازگوش را می نماید. آثار قَدَم دلالت بر راه رونده می کند. پس بنای بالا [ی سر ما] با این لطافت و رقَّت و مرکز پائین [پای ما] با این تراکم و غلظت، چگونه [خدای] لطیف و خبیر را نشان نمی دهند؟!

3- این نحوه احتجاج، محتاج علوم مقدماتی و پیچیده نیست و از قید هر نوع نظام فلسفی و مقدماتش، رهاست؛ یعنی با توجه به یک مکتب و روش فلسفی خاص، شکل نگرفته است و لذا برای همه قابل درک و فهم می باشد.

4- در این شیوه از استدلال، تعقل در ذات آفریدگار راهی ندارد، بلکه به عکس، تعقل در مخلوق اساس راهیابی به اقرار و تصدیق به خالق است. و لذا در روایات، تفکر و تعقل در ذات خدای سبحان نهی شده و مورد سرزنش قرار گرفته، ولی تفکر در مخلوقات مورد تحسین واقع شده و در آیات و روایات بسیاری به آن دعوت شده است. برای نمونه دو روایت ذکر می شود:

قالَ أَبُو عَبْدِالله (علیه السلام): إیّاکُمْ وَ التَّفَکُر فِی الله.(3)

بر حذر باشید از تفکر در خدا.

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که فرمود:

إذَا انْتَهَیَ الْکَلامُ إِلَی اللهِ فَأمْسِکُوا. وَ تَکَلَّمُوا فِیْما دُوْنَ الْعَرْشِ. وَ لا تَکَلَّمُوا فِیْما فَوْقَ الْعَرْش.(4)

هنگامی که سخن به خدا رسید، توقف نموده و درباره مادون عرش سخن بگویید و نه مافوق آن.