معرفت توحید و عدل صفحه 64

1- نهج البلاغه، خطبه 185، ص 271.

2- جامع الاخبار، ص 35.

3- امالی الصدوق، ص 340.

4- بحارالانوار 3/ 259.

احتجاج باید به گونه ای باشد که منجر به تشبیه و تصویر و توصیف ذات الهی و اوصاف او نگردد مگر در حد «خروج از حدّین». این مطلب در بحث «شناخت عقلی» در مرحله اول مورد بحث قرار گرفت.

5- از آنجا که این نحوه احتجاج به راحتی قابل دریافت و فهم است، اگر اشخاصی از این طریق به وجود خالق اقرار نکنند، یا به جهت عدم تدبر و تأمل پیرامون دلیل است و یا به جهت ارتکاب گناهان و بیماری قلب. در ادامه فقره ای که در صفحات قبل از حدیث اهلیجه نقل شد، آمده است:

وَ لَعَمْری ما أُتِیَ الْجُهالُ مِنْ قِبَلِ رَبِّهِمْ وَ أنَّهُمْ لَیَرَونَ الدَّلالاتِ الْواضِحاتِ وَ الْعَلاماتِ الْبَیِّناتِ فی خَلْقِهِم، وَ ما یُعایِنُونَ مِنْ مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الصُّنْعِ الْعَجِیبِ الْمُتْقَنِ الدَّالِّ عَلَی الصّانِعِ، وَ لکِنَّهُمْ قَوْمٌ فَتَحُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ أَبوابَ الْمَعاصی وَ سَهَّلُوا لَها سَبِیْلَ الشَّهَواتِ، فَغَلَبَتَ الْأَهْواءُ عَلی قُلُوبِهِمْ.(1)

سوگند به جانم که نادانان این نادانی خویش را از سوی پروردگارشان دریافت نکرده اند زیرا آن ها دلایل روشن و علامات واضح [بر قدرت آفریدگار] را در خلقت خودشان و آنچه در ملکوت آسمانها و زمین و صُنع عجیب و محکمی که دلالت بر صانع می کند، مشاهده می کنند، ولکن آن ها گروهی هستند که درهای گناهان را بر روی خود گشوده اند و راههای شهوتها را بر خود آسان کرده اند پس [در نتیجه] هواهای نفسانی بر دلهایشان غلبه یافته است.

عَنْ أَمیرالْمُؤْمِنین (علیه السلام): وَ لَوْ فَکَّرُوا فی عَظِیْمِ الْقُدْرَهِ وَ جَسِیْمِ النِّعْمَهِ لَرَجَعُوا إِلَی الطَّریقِ وَ خافُوا عَذابَ الْحَرِیْقِ وَ لکِنَّ الْقُلُوبَ عَلِیْلَهٌ وَ الْأَبْصارَ مَدْخُولَهٌ...(2)

توضیح بیشتر این مسئله در بحث «موانع هدایت و تسلیم» خواهد آمد.

ب- جدال:

جدال بر وزن فِعال یکی از مصادر باب مفاعله می باشد و در معنای آن معارضه و بحث بین دو طرف، که معمولاً یکی حق و دیگری باطل است لحاظ شده است.