دفتر عقل و قلب صفحه 184

1- 1 . «تعلیقات علی مصباح الانس» ص 287. البته در «رساله طلب و اراده» ص 64 ماهیات را مجعول بالعرض دانسته است و این همان قول صدرالمتألهین و حکمت متعالیه است.

2- 2 . «تعلیقات علی مصباح الانس» ص 289.

3- 3 . «تعلیقات علی شرح فصوص الحکم» ص 204.

4- 4 . «رحیق مختوم»، بخش پنجم از جلد اول، ص 450.

5- 5 . «علم الیقین» ج 1، ص 20.

ضمنا احتمال دارد مقصود امام از «سرّ» همان چیزی باشد که فیض آن را اظهار نموده است. این نکته نیز در کلام امام قابل تأمل بود که فرمود: «بنابر نظر حکما باید ماهیت مناط استغناء باشد نه مناط افتقار» زیرا مقصود حکماء این است که ماهیت مادون جعل است و اصلاً چیزی نیست که جعل به آن تعلق می گیرد نه این که مافوق جعل بوده باشد پس ماهیت مناط استغناء نخواهد بود.

به هر حال دقیق ترین نظر _ که ابتکار حضرت امام و منحصر به فرد ایشان است _ در مسأله اصاله الوجود و مبحث جعل همین نظر عمیق امام خمینی رحمه الله است و به این وسیله بین اقوال و نظرات مختلف نیز نوعی جمع و مصالحه برقرار کرده است.

البته اصل این مسأله در این جا ختم نمی شود و باید بین معنای وجود و ماهیت از نظر فلسفه و عرفان تفکیک قائل شد همچنان که معنای جوهر و عرض در فلسفه و عرفان یکی نیست و اگر این مسأله به خوبی بیان شود روشن می شود که مصبّ اشکال ها و جواب ها یکی نبوده و نفی و اثبات بر یک موضوع نیست و خلط بحث عرفانی و فلسفی این گونه مشکلات را پدید می آورد، و این خود نیاز به یک تحقیق گسترده و مستقل را دارد که از موضوع بحث کنونی ما خارج است.

در پایان این مسأله ذکر این نکته نیز مفید است که به نظر حضرت امام مذهب محقق دوانی همان مذهب عرفا است: «الموجودیه منتسبه بالوجود بالمعنی الاول وهی حاصله للمخلوقات. ولعل المحقق الدوانی اخذ مذهبه منهم ای من اهل الذوق والعرفان او طابق ذوقه ذوقهم».(1)

اشتراک معنوی و تشکیک مراتب وجود

این مسأله ریشه در مسأله «وحدت وجود» عرفان داشته و از کتاب های عرفانی به کتاب های فلسفی رخنه کرده است. در این مسأله بحث از این است که حقیقت و واقعیت بیش از یک چیز نیست و این کثراتی که دیده می شوند کثرت حقیقی نبوده