دفتر عقل و قلب صفحه 254

نشانه دیگر، تأثیر تعریف و تمجید و نیز انتقاد و سرزنش در درون است؛ کسی که با اندک تمجیدی خرسند می شود و با کوچک ترین سرزنشی دلگیر، باید بداند که از اخلاص بهره ای نبرده است. خداوند می فرماید: «تلک الدار الآخره نجعلها للّذین لا یُریدون علوّا فی الارض»؛ آخرت مال کسانی است که اراده بزرگی در زمین ندارند؛ یعنی دنیا را اراده نکرده اند.

نکاتی عرفانی

آنچه گفته شد نگاه اخلاقی امام به مسائل بود. همین مسائل را از منظری دیگر و از بعد عرفانی می توان نگریست.

گفته شد که ارسطو افراط و تفریط را رذیله می داند؛ یعنی اخلاق از نظر ارسطو به معنای اعتدال و افراط و تفریط قوی است.

در این سبک اخلاقی _ که به اخلاق ارسطویی یا اخلاق فلسفی مشهور است _ فضایل چهار عدد است: شجاعت، حکمت، عفت و عدالت؛ عدالت قسیم این ها نیست بلکه جامع سه فضیلت اول است و رذایل شش عدد است.

اگر بگوییم فضایل یعنی حد وسط ها فضایل اخلاقی چهار عدد و رذایل شش عدد می شود؛ چرا که افراط و تفریط، رذیله محسوب می شود.

خواجه نصیر در کتاب های اخلاقی خود، حتی آداب شراب خوردن را مطرح می کند. دلیل مطرح کردن چنین بحثی، آن است که این بزرگان، طبق مبنای ارسطو، خوبی را حد وسط می دانند و حد وسط در همه چیز وجود دارد؛ حتی در شراب خوردن. البته حدّ وسط مربوط به قوی است نه در افعال.

روش مرحومین نراقی در معراج السعاده و جامع السعادات تا حدودی از همین شیوه تبعیت می کند.

اما سبک اخلاقی امام، اخلاق فلسفی نیست، بلکه سبک ایشان، اخلاق دینی است.

در اخلاق فلسفی، ابتدا باید بگوییم که چرا حد وسط خوب و افراط و تفریط بد