آشنایی مقدماتی با فلسفه اسلامی صفحه 113

و به عبارت دیگر هر مخلوق و معلول و پدیده ای با حدوث زمانی همراه است و اگر موجودی از نظر زمانی حادث نباشد، مجرّد، قدیم و واجب الوجود خواهد بود. از سویی دیگر اگر به وجود موجودات قدیم زمانی معتقد شویم، به تعدد واجب الوجود قائل شده ایم و از آن جا که ثابت شده است واجب الوجود یکی بیش نیست، دیگر نمی توان جز خداوند متعال را قدیم زمانی دانست.

2. دلیل نقلی

متکلمان افزون بر دلیل عقلی، به دلیل نقلی نیز دست آویخته و مدّعی شده اند که حدوث زمانی ماسوی اللّه، اجماع تمام ادیان توحیدی است.

پاسخ فلاسفه اسلامی

در برابر، فیلسوفان به هر دو دلیل - عقلی و نقلی - پاسخ داده اند. آنان در پاسخ به دلیل عقلی گفته اند: حدوث ذاتی عبارت از (امکان خاص) است.

همچنین، فیلسوفان در پاسخ به دلیل نقلی گفته اند: آنچه مورد اجماع و اتفاق ادیان است، حدوث عالم است، نه حدوث زمانی اش و چنان که گفته شد، حدوث اعمّ از حدوث زمانی است.

موضوع حادث و قدیم و ملاک حدوث و قدم، جدالی سخت میان متکلمان و فیلسوفان مسلمان برانگیخته است. برخی متکلمان پا از این فراتر نهاده و فیلسوفان را در ملاک حدوث و قدم و برخی مسائل اعتقادی تکفیر کرده اند. صوفی و متکلّم مشهور، محمّد غزّالی در کتاب تهافه الفلاسفه در بیست مسئله بر فلاسفه تاخته و آنان را به تناقض گویی متهم کرده است و ابن سینا را به دلیل چند موضوع، از جمله اعتقاد به قدم عالم کافر دانسته است. غزّالی حدوث زمانی عالم را اجماع همه ادیان الهی می داند و معتقد است که جز خداوند متعال، همه

چیز دارای حدوث زمانی است.