ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 136

شرطیه،در اصل دو قضیه تام اند،الا آنکه بیرون رفته اند به سبب زیادتی ادات اتصال یا انفصال از اینکه قضیه تام باشند،به واسطه آنکه قضیه تامه آن است که مشتمل باشد بر حکم،و[حکم]به سبب زیادتی ادات اتصال یا انفصال زائل شده است از ایشان.

فصل دوّم:تناقض

(فصلٌ،التناقض اختلاف القضیتین بحیث یلزم لذاته من صدق کل کذب الاخری و بالعکس)[یعنی:]تناقض اختلاف دو قضیه است به حیثیتی که لازم آید لذاته[از]صدق هریک از این دو قضیه،کذب دیگری و از کذب هریک،صدق دیگری؛و قید لذاته کرد به واسطه آنکه اختلاف که مستلزم صدق احدی القضیتین (1)و کذب دیگری باشد،اما نه لذاته،بلکه به واسطه امر خارجی باشد،تا بیرون رود مثل:کل حیوان انسان و بعض الحیوان لیس بناطق،اگرچه اختلاف است به حیثیتی که از صدق هریک کذب دیگری لازم میاید و بر عکس،اما نه لذاته است،بلکه به واسطه امر خارجی است که آن مساوات است که انسان و ناطق است.

(و لابد من الاختلاف فی الکم و الکیف و الجهه)[یعنی:]و ناچار است در تحقق تناقض،اختلاف قضیتین از سه چیز:اول کم[است]،یعنی کلیت و جزئیت،یعنی میباید که اگر یکی از قضیتین کلی باشد دیگری جزئی باشد و بر عکس،که اگر اختلاف در کم نباشد و هردو کلی باشند یا هردو جزئی باشند،تناقض[درست]نیست،زیرا که جایز است که کلیتین هردو کاذب باشند مثل:کل حیوان انسان و لاشیء من الحیوان بانسان،که هردو کاذب اند.

و جایز است که هردو جزئیتن[نیز]صادق باشند مثل:بعض الحیوان انسان و بعض الحیوان لیس بانسان،که هردو صادق اند؛دوم اختلاف در کیف[است]،که ایجاب و سلب باشد،که[این]نیز میباید،زیرا که میان دو موجبه و دو سالبه این نوع اختلاف متحقق نمیتواند بشود،و این ظاهر است؛سوم اختلاف در جهت است،یعنی میباید که جهت هریک از این دو قضیه غیر یکدیگر باشند،که اگر هردو قضیه یک جهت