ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 140

(و للمرکبه المفهوم المردد بین نقیضی الجزئین)[یعنی:]و نقیض قضیه مرکبه مفهومی است مردد،میان نقیضی الجزئین،به واسطه آنکه نقیض هرشیء رفع آن شیء است،و رفع مجموع به رفع احد جزء الجزئین میشود،یا به رفع هر دو جزء،و رفع هردو جزء،[هر جزء]نقیض آن جزء است،پس نقیض قضیه مرکبه مفهومی باشد مردد میان نقیضی الجزئین بر سبیل منع خلوّ.

پس طریق اخذ نقیض قضیه مرکبه آن است که:اولا تحقیق نمایند جزئین آن را و ثانیا تحقیق کنند نقیض هردو جزء را،و بعد از آن ترکیب کنند مانعه الخلو از نقیضین جزئین (1)مثلا مشروطه خاصه موجبه کلیه مرکب است،از مشروطه عامه موجبه کلیه،که اصل قضیه است و مطلقه عامه سالبه کلیه،که معنی لادوام است؛و نقیض مشروطه عامه موجبه کلیه،حینیه ممکنه سالبه جزئیه است،و نقیض مطلقه عامه سالبه کلیه،دائمه موجبه جزئیه است.

پس نقیض مشروطه خاصه،منفصله مانعه الخلو می باشد مردد میان نقیضی الجزئین،پس نقیض:کل کاتب متحرک الاصابع بالضروره مادام کاتبا لادائما،یعنی:لاشیء من الکاتب بمتحرک الاصابع بالفعل،این است که:إما بعض الکاتب بمتحرک الاصابع بالفعل حین هو کاتب و إما بعض الکاتب متحرک الاصابع دائما. (2)

و عرفیه خاصه موجبه کلیه نیز مرکب است از دو قضیه:یکی عرفیه موجبه کلیه که اصل قضیه است،و یکی مطلقه عامه سالبه کلیه که لادوام اشاره است به آن،و نقیض عرفیه عامه موجبه کلیه،حینیه مطلقه سالبه جزئیه است،و نقیض مطلقه عامه،به طریقی است که پیشتر ذکر شد؛پس نقیض عرفیه خاصه موجبه کلیه و وقتیه موجبه کلیه،منفصله مانعه الخلو است مردد میان حینیه مطلقه سالبه جزئیه و دائمه موجبه کلیه.