ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 143

صدقِ لازم است.

و اما از کذب،یعنی اگر اصل قضیه کاذب باشد،کذب عکس لازم نمیاید،زیرا که کذب ملزوم،مستلزم کذب لازم نیست،چه شاید که لازم،اعم باشد مثل:حرارت که لازم آتش است،و از کذب آتش کذب حرارت لازم نمیاید،به واسطه آنکه حرارت میتواند که بدون آتش یافت شود در ضمن شمس یا حرکت؛و با بقاء کیف،یعنی اگر اصل قضیه موجبه باشد،عکس[مستوی آن]نیز[لازم است که]موجبه باشد.

و اگر اصل قضیه سالبه باشد عکس[آن]نیز[باید که]سالبه باشد،که اگر بقاء کیف[لازم]نباشد،عکس لازم نخواهد بود،مثلا:بعض الحیوان انسان،صادق[است،]و:بعض الانسان لیس بحیوان،صادق نیست.

(فالموجبه انّما تنعکس جزئیه لجواز عموم المحمول او التالی)[یعنی:]و قضیه موجبه،خواه کلیه و خواه جزئیه،منعکس نمیشود مگر به جزئیه،یعنی عکس لازم ندارد مگر جزئیه؛اما به موجبه منعکس میشود زیرا که،ایجاب به ثبوت محمول است برای موضوع،و فردی که موضوع بر او صادق میاید،محمول نیز بر او صادق خواهد آمد،پس ایجاب فی الجمله آن را حاصل شد،زیرا که بعضی از آن فردی که محمول بر او صادق میاید،موضوع نیز بر او صادق میاید.

اما جزئیه،زیرا که محمول میتواند که اعم باشد،در این صورت عکس کلیه صادق نمیاید،مثل:کل انسان حیوان،صادق است و عکس آن:کل حیوان انسان،صادق نیست؛یا تالی اعم باشد که در این صورت نیز عکس جزئیه میباشد مثلا هرگاه که گوییم که:کلما کان هذا الشیء انسانا کان حیوانا،عکس آن کلیه که:کلما کان هذا الشیء حیوانا کان انسانا،باشد،و این باطل است.

(و السالبه الکلیه تنعکس سالبه کلیه و الّا لزم سلب الشیء عن نفسه)[یعنی:]و منعکس میشود سالبه کلیه،به سالبه کلیه،و الّا لازم آید سلب شیء از نفس،مثلا هرگاه که گوییم:لاشیء من الانسان بحجر،در عکس آن،صادق خواهد بود که:لاشیء من الحجر بانسان؛که اگر صادق نباشد،نقیضش صادق خواهد بود،که:بعض الحجر انسان،باشد؛و این را هرگاه که ترکیب کنیم با اصل و بگوییم که:بعض