ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 151

که مخالفت در کیف،شرط است.

(و حکم الموجبات ههنا حکم السوالب فی المستوی)[یعنی:]و حکم موجبات در اینجا،یعنی در عکس نقیض،بر مذهب متقدمین،یعنی بر آن که نقیض موضوع را محمول سازند و نقیض محمول را موضوع سازند،حکم سوالب[را]دارد در عکس مستوی.

و مذهب متقدمین اختیار کرده،زیرا که متعارف از عکس نقیض بر این معنی است،و این مذکور شد که موجبات در اینجا،یعنی در عکس نقیض،بر مذهب متقدمین،یعنی بر آن که نقیض موضوع را محمول سازند و نقیض محمول را موضوع سازند،حکم سوالب[را]دارد در عکس مستوی.

و مذهب متقدمین اختیار کرده به واسطه تعارف از عکس نقیض،عکس نقیض به این معنی است؛و اینکه مذکور شد که موجبات در اینجا حکم سوالب[را]دارد در عکس مستوی،به این معنی است که هم چنانچه در عکس مستوی سالبه کلیه منعکس به سالبه کلیه میشد،در اینجا نیز موجبه کلیه به موجبه کلیه منعکس میشود،به همان دلیل[مذکور]،زیرا که اگر منعکس به موجبه کلیه نشود،سلب شیء از نفس لازم میاید،و هم چنانچه در عکس مستوی سالبه جزئیه عکس نداشت،در اینجا نیز موجبه جزئیه عکس ندارد،زیرا میتواند که موضوع اعم باشد یا مقدم اعم باشد،و هرگاه که این حال داشته باشد،عکس آن صادق نمیاید.

اما اول:زیرا که هرگاه که صادق باشد:کل انسان حیوان،در عکس نقیض آن صادق خواهد بود که:کل لاحیوان لاانسان،که اگر صادق نباشد نقیض آن صادق نخواهد بود که:بعض اللّا حیوان لیس بلاانسان،و این مستلزم است که:بعض اللّا حیوان انسان،به واسطه آنکه سلب سلب،مفید اثبات است.

و هرگاه که ترکیب کنیم:بعض اللّاحیوان انسان،را با اصل قضیه و بگوییم که:بعض اللّاحیوان انسان و کل انسان حیوان،پس نتیجه میدهد که:بعض اللّاحیوان حیوان،و این سلب شیء از نفس است،زیرا هرگاه که قضیه را عکس کنیم به:بعض الحیوان لاحیوان،سلب شیء از نفس لازم آید،و این محال از هیئت قیاس نیست،به واسطه آنکه شکل اول است،و شکل اول بدیهی الانتاج است،و از کبری[نیز]نیست،