ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 162

و بعضی اعتراض کرده اند که:این تعریف صادق است بر قضیه مرکبه،که مستلزم عکس است (1)زیرا که قولی است مؤلّف از قضایاءای که لازم آید از آن لذاته قول دیگری؟

و بعضی جواب گفته اند که:ما گفته ایم که:مرکّب از قضایاء باشد،و مراد[ما]از قضیه،[قضیه]صریحه است،و قضیه مرکبه دو (2)قضیه صریحه نیست،زیرا که یک (3)جزء آن لادوام است یا لاضروره،و آن اشاره است به قضیه دیگری.

و بعضی دیگر اعتراض کرده اند بر این جواب که:اگر به جای لادوام،مفهوم لادوام[را]ملاحظه کنیم،بر آن صادق خواهد بود که:قولی است مؤلّف از قضایاء صریحه،و حال آنکه[قضیه مرکبه]قیاس نیست،و از این جهت[آنان]عدول کرده اند از این جواب؟

و جواب گفته اند که:تنوینی که در قولٌ آخرٌ است،تنوین وحدت است،یعنی:لازم آید یک قول دیگر،و[حال آنکه]عکس قضایاء مرکبه دو قول است.

و بعضی بر این جواب اعتراض کرده اند که:بعضی از قضایاء مرکبه عکس ایشان گاه هست که یک قول است،مثل وقتیتان موجبتان و وجودیتان موجبتان،که منعکس میشوند به مطلقه عامه.

و جواب از این گفته اند که:اینچنین تعریف کرده اند قیاس را به این که:قولی است مؤلّف از قضایا،که لازم آید از این قول مؤلّف،قول دیگری،یعنی:از این مؤلّف،من حیث انّه مؤلّف،لازم آید قول دیگری،و مطلقه عامه لازم نیامده است از وجودیتان و وقتیتان من حیث انّه مؤلّف،بلکه از جزء اول ایشان لازم آمده.

اقسام قیاس

قیاس استثنائیّ و بیان اجزائش

(فان کان مذکورا فیه بمادّته و هیئته فاستثنائیّ)[یعنی:]پس اگر این قول آخر که نتیجه مذکور است در قیاس و بهیئته یعنی به همان ترتیب و نسبت مذکور است در

1- 1) .در نسخه(م)و(گ)،«نسبت به عکسش»ذکر گردیده.
2- 2) .در نسخه(گ)،کلمه«دو»مذکور نیست.
3- 3) .در نسخه(گ)،کلمه«یک»مذکور نیست.