ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 163

قیاس اگر چه مخالف باشد این را قیاس استثنائی میگویند (1)به واسطه آنکه مشتمل است بر کلمه استثناء،که لکن است.

و قیاس استثنائی مرکب از دو مقدمه میباشد:یکی شرطیه و یکی وضع مقدم که منتج وصف (2)تالی است،یا رفع تالی که منتج رفع مقدم باشد؛اما اینکه وضع مقدم منتج وضع تالی باشد،مثل:کلما کانت الشمس طالعه فالنهار موجود؛و اینکه رفع تالی منتج رفع مقدم باشد،مثل:کلما کانت الشمس طالعه فالنهار موجود لکن النهار لیس بموجود فالشمس لیس بطالعه.

قیاس اقترانیّ و بیان اقسام و اجزائش

(و الّا فاقترانیّ و هو حملیّ أو شرطیّ)[یعنی:]و اگر چنین نباشد،یعنی:نتیجه مذکور نباشد در قیاس بمادّته و هیئته،آن قیاس را اقترانی میگویند؛و[آن را]اقترانی به واسطه آن میگویند که،حد وسط مقارن هردو جزء مطلوب شده است؛و قیاس استثنائی را مقدم داشت در تعریف و تقسیم،به واسطه آنکه مفهوم آن وجودی است،و مفهوم این عدمی؛و اقترانی را در احکام تعریف و تقسیم،به واسطه آنکه او اقل جزء است (3)،و اکثر احتیاجًا.

و قیاس اقترانی بر دو قسم است:حملی و شرطی،به واسطه آنکه جزئین اقترانی اگر هردو جمله (4)اند،این را قیاس اقترانی حملی میگویند؛و اگر چنین نباشند،اعم از آنکه جزئین آن،هردو شرطیه باشند یا یکی حملیه و دیگری شرطیه،آن را قیاس شرطی میگویند.

(و الموضوع المطلوب من الحملی یسمی اصغر و محموله اکبر)[یعنی:]و موضوع مطلوب از حملیه را،اصغر مینامند،و محمول آن را اکبر؛و اقترانی حملی را مقدم

1- 1) .در نسخه(م)و(گ):«...و اگر این قول آخر که نتیجه است،مذکور باشد در قیاس بمادّته،یعنی:طرفین نتیجه مذکور باشند در قیاس،[و]بهیئته،یعنی:به همان ترتیب و نسبت مذکور در قیاس،اگر چه حکم مخالف باشد،این را قیاس استثنائی میگویند،...».
2- 2) .در نسخه(م)و(گ)،کلمه«وضع»ذکر گردیده.
3- 3) .در نسخه(م)و(گ):«...و اقترانی را در احکام مقدم داشت،به واسطه آنکه آن اقلّ اجزاء است و...».
4- 4) .در نسخه(م)و(گ)،کلمه«حملی»ذکر گردیده.