ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 193

کان زید انسانا کان جسما. (1)

[دوم:]یا[آنکه]مرکب از منفصلین باشد،مثل:هذا العدد اما ان یکون فردا او زوجا و الزوج اما ان یکون زوج الزوج او زوج الفرد فهذا العدد اما ان یکون فردا او زوج الزوج او زوج الفرد.

[سوم:]یا[انکه]مرکب از حملیه و متصله باشد،مثل:زید انسان و کلما کان زید انسانا کان حیوانا.

[چهارم:]یا[آنکه]مرکب از حملیه و منفصله باشد،مثل:کم المنفصله عدد و کل عدد اما ان یکون زوجا او فردا فکم المنفصله اما ان یکون زوجا او فردا.

[پنجم:]یا[آنکه]مرکب از متصله و منفصله باشد،مثل:کلما کان زید انسانا کان حیوانا و کل حیوان اما ان یکون ناطقا او غیر ناطق فکلما کان زید انسانا کان ناطقا او غیر ناطق.

(و ینقعد فیه الاشکال الاربعه و فی تفصیلها طول)[یعنی:]و منعقد میشود در این احتمالات اشکال اربعه،و در تفصیل آن طولی هست،فارجع الی المطوّلات.

فصل هفتم:قیاس استثنائی

(فصلٌ،الاستثنائی ینتج من المتصله وضع المقدم و رفع التالی)،و چون فارغ شد از مبحث اقترانی خواه حملی و خواه شرطی،شروع کرد در[مبحث]استثنائی؛و استثنائی[آن است]که نتیجه بهیئته و مادته در قیاس مذکور باشد،پس استثنائی مرکب از یک شرطیه و یک حملیه خواهد بود،زیرا که هرگاه مرکب از دو حملیه باشد،پس هرگاه که نتیجه بهیئته در آن قیاس مذکور باشد،باید که یکی از آن[دو]حملیه باشد،و هرگاه که چنین باشد دور لازم میاید،زیرا که دانستن مقدمتین موقوف است بر دانستن (2)مقدمتین،به واسطه آنکه اول مقدمتین را ترتیب میدهند و بعد از آن نتیجه