ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 199

یعنی:اصول یقینیات بدیهیات است،به واسطه آنکه یقینیات یا بدیهیات اند یا نظریات،و نظریات میباید که منتهی شوند به بدیهیات تا لازم نیاید دور و تسلسل،پس اصل یقینیات بدیهیات خواهد بود،و بدیهیات شش است:

اول:اولیات است،و اولیات:قضایائی اند که عقل حکم کند در ایشان به مجرد تصور طرفین،و نسبت مثل:الکل اعظم من الجزء،که هرگاه عقل تصور کند کل را و تصور کند اعظم من الجزء را و نسبت دهد اعظم من الجزء را به کل،حکم میکند به اینکه کل اعظم است از جزء.

ثانی:مشاهدات است،و مشاهدات:قضایائی اند که حکم کرده شود در ایشان به واسطه حسّ،پس[اگر آن]حس،[حس]ظاهر است،این قضایاء را حسیات میگویند،مثل:الشمس مضیئه و النار محرقه،و اگر[آن]حس،حس باطن است،این قضایاء را وجدانیات میگویند،مثل:انّ لنا خوفا و غضبا.

و ثالث:تجربیات است؛و تجربیات:قضایائی اند که حکم کند عقل در ایشان به واسطه تکرر مشاهده،مثل:السقمونیا (1)مسهل للصفراء.

و رابع:حدثیات است،و حدثیات:قضایائی اند که حکم کرده شود در ایشان به واسطه حدس؛و حدس:سرعت انتقال است از مبادی به مطلوب،مثل:نور القمر مستفاد من الشمس لاختلاف تشکلاته النوریه بحسب اختلاف اوضاع الشمس قربا و بعدا،و به واسطه آنکه منتقل میشویم از این مبادی به مطلوب بی آنکه بر هیئت قیاس واقع شود.

و خامس:متواترات است،و متواترات:قضایائی اند که حکم میکنند در ایشان به واسطه آنکه سماع از جماعتی شده که عقل محال میداند توافق ایشان بر کذب را،مثل وجود مکه.

سادس:نظریات است،و نظریات:را قضایاءٌ قیاساتُها معها،میگویند.

و[سابع:فطریات است،و فطریات:]قضایائی اند که حکم کرده میشود در ایشان به