ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 200

واسطه آنکه غائب نمیشود آن واسطه از ذهن نزد تصور اطراف،مثل آنکه اربعه زوج است زیرا که منقسم میشود به متساویین،پس غائب نمیشود از ذهن نزد تصور رابعه و زوج.

(ثم ان کان الاوسط مع علیه للنسبه فی الذهن عله لها فی الواقع فلمی و الّا فانی)یعنی:حد وسط میباید که علیت نسبت باشد در ذهن،پس اگر با علیت آن،نسبت را در ذهن علت نسبت نیز هست،در واقع این برهان را بر هان لمّی گویند،به واسطه آنکه لمیّت به معنی علیّت است،و چون برهان لمی افاده علیت حکم میکند در واقع از این جهت آن را برهان لمی میگویند،مثل:زید متعفن الاخلاط و کل متعفن الاخلاط محموم (1)فزید محموم،که استدلال کرده ایم به تعفن اخلاط بر حمّیّت زید،و تعفن اخلاط علت ثبوت حمیت است برای زید در ذهن،و این ظاهر است،و در خارج نیز به واسطه آنکه اولا زید متعفن الاخلاط میشود و بعد از آن محموم میشود،پس تعفن اخلاط علت حمی باشد در خارج نیز.

و الّا،یعنی:و اگر حد وسط با علیت آن،نسبت را در ذهن علت او نیست در خارج،و این برهان را برهان انّی میگویند،به واسطه آنکه انّیت به معنی تحقّق است،و چون این برهان افاده تحقق نسبت میکند در خارج نه لمیت نسبت،از این جهت او را برهان انی میگویند،مثل:زید محموم و کل محموم متعفن الاخلاط فزید متعفن الاخلاط،استدلال کردیم به حمیت بر تعفن اخلاط،و حمیت افاده ثبوت تعفن اخلاط میکند مر زید را در خارج،و افاده لمیت او نمیکند،و این ظاهر است.

(و اما جدلیّ یتألف من المشهورات و المسلمات)یعنی:قیاس یا جدلی است،و آن مؤلف میباشد از مشهورات و مسلمات؛و مشهورات:قضایائی اند که عقل حکم کند در ایشان به واسطه شهرت و اعتراف ناس به ایشان،مثل:العدل حسن؛و مسلمات:قضایائی اند مسلم[اند]از[پیش]خصم و[مجیب]بنا می نهند بر ایشان کلام را از جهت خصم (2).