ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 201

(و اما خطابی،یتألف من المقبولات و المظنونات)یعنی:قیاس یا خطابی است،و آن مؤلف است از مقبولات و مظنونات؛اما مقبولات:قضایائی اند که اخذ میکنند از آن کسانی که حسن اعتقاد به ایشان داشته باشند،مثل انبیاء و اولیاء؛و مظنونات:قضایائی اند که حکم کرده شود در ایشان حکمی راجح با تجویز نقیض[آن]،مثل:فلان سارقٌ لانّه یطّوّفُ باللیل و کل من یطّوّف باللیل سارق ففلان سارق.

(و اما شعری،یتألف من المخیلات)یعنی:قیاس یا شعری است،و آن مؤلف است از قضایائی که مخیل میشوند پس متأثر[میشود]از ایشان نفس قبضا (1)پس تنفر میکنند یا بسطا (2)پس رغبت پیدا میکند،مثلا هرگاه که گوییم:الخمر یاقوته سیاله،منبسط میشود نفس و رغبت میکند به شرب آن،و هرگاه که گوییم که:العسل مره مهوّعه،منقبض میشود نفس و تنفر میکند از آن.

(و اما سفسطی،یتألف من الوهمیات و المشبهات)یعنی:قیاس یا سفسطی است،و آن مؤلف است از وهمیات و مشبهات،و وهمیات:قضایائی اند کاذب که حکم میکند به ایشان وهم در غیر امور محسوسه،مثل:کل موجود مشارالیه،و چرا قید کردیم امور را به اینکه غیر محسوس باشد؟،به واسطه آنکه حکم وهم در محسوسات کاذب نیست،همچنانچه حکم میکند به حُسن حُسنًا و قُبح سوءًا. (3)

و مشبهات:قضایائی اند کاذب شبیه به صادق،مثل آنکه گوییم صورت فرس را که منقوش است بر جدار اینکه:آن فرس است و هر فرس صهّال است،[پس]نتیجه میدهد که این صورت صهّال باشد.

1- 1) .به معنی تنگی.
2- 2) .به معنی گشادگی.
3- 3) .در نسخه(م)،کلمه«شهواً»ذکر گردیده.