ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 36

مطابق او خواهد شد،که معامله (1)از طرفین است،پس این قول و عقد را (2)از آن حیثیت که مطابق واقع است صدق گویند. (3)

پس فرق میان ایشان بالاعتبار است؛و گاه اطلاق کنند هردو[معنی]را بر معنی مصدری،پس صدق بمعنی مطابِقِیّه به کسر باء،باشد،و حقّ به معنی مطابَقِیّه به فتح.

شناخت کتاب و علل تألیفش

(و بعدُ)،بعد ظرف مبنی مقطوعه الاضافه است،[و]کلمۀ بعد و قبل و نظایر ایشان را از ظروف سه حال[ت]است:

یا آن است که مضاف إلیه ایشان مذکور است یا محذوف است،اگر مذکور است معرب میباشند به نصب بر ظرفیت یا جرّ به اضافه،مثل:«و بعدَ الحمد و الصّلوه و من بعدِ الامن» (4)،و اگر مضاف إلیه ایشان محذوف است،یا آن است که نسیاً منسیّا است یا منویّ (5)است،اگر نسیاً منسیّا است،معرب می باشد به حسب عامل،مثل:«لکلّ قبلٍ بعدٌ»،و اگر منویّ است،مبنی میباشد بر ضمّ،مثل:«و بعدُ»،که در این تقدیر است که:«و بعدُ الحمد و الصّلوه».

(فهذا)،فاء فهذا جواب أمّا است،اگر چه آنجا أمّا لفظًا نیست،غایتش چون محل أمّا است،توهّم وجود امّا میشود،بنابرین فاء آورده،با (6)آنکه امّا محذوف است،و در این تقدیر باشد که:«و امّا بعد فهذا غایه تهذیب الکلام»،و مشار الیه هذا،کتاب است،و آن هفت احتمال دارد:

میتواند که الفاظ تنها باشد یا معانی تنها یا نقوش تنها یا نقوش و الفاظ یا نقوش و معانی یا الفاظ و معانی یا مجموع الفاظ و معانی و نقوش،امّا به قرینه حمل«غایه

1- 1) .در نسخه(گ)و(م):«...چه مفاعله از...».
2- 2) .در نسخه(گ)با تصحیح:«...پس این قول اعتقاد[را]از این حیثیت...».
3- 3) .در نسخه(م)و(گ):«...و از آن حیثیت که واقع،مطابَق او است،حق گویند،پس...».
4- 4) .در نسخه(گ):«...و من بعد الحمد...».
5- 5) .یعنی مضاف الیه در نیت است به سبب آنکه آن از اسماء دائم الاضافه است.
6- 6) .در نسخه(م)و(گ):«...یا آنکه...».