ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 37

تهذیب الکلام»بر آن،منحصر میشود در الفاظ تنها یا در معانی تنها،زیرا که کلام لفظی است مشترک میانه لفظ و معنی،پس در این صورت پنج احتمال[دیگر]ساقط باشد.

[اما]نقوش تنها،به واسطه آنکه نقوش،کلام نیستند،و[اما]نقوش و معانی،زیرا که هرگاه جزء آن که نقوش است کلام نتواند بود،پس مجموع[آن]کلام نخواهد بود (1)،و امّا نقوش و الفاظ،به واسطه دلیلی که در نقوش و معانی گفتیم،و همچنین الفاظ و نقوش و معانی،امّا مجموع الفاظ و معانی نیز کلام نیستند،به واسطه آنکه کلام عبارت است از لفظ تنها یا[از]معنی تنها،و اطلاق[او]بر هر دو از قبیل[استعمال]لفظ مشترک است در مجموع معنیَین،و این جایز نیست.

پس هذا اشاره است به کتاب مرتبه حاضره (2)در ذهن،خواه وضع خطبه قبل از تصنیف کتاب باشد و خواه بعد[از آن باشد]،زیرا که مشار الیه[هذا]یا الفاظ است یا معانی،و هیچکدام موجود نمی باشند در خارج،امّا[دلیل]معانی ظاهر است،و امّا الفاظ بنابر آنکه موجود نمیشوند الّا جزءٌ فجزءٌ و وجود حقیقی اجزاء ثابت نمیگردد (3)،پس هرگز مجموع الفاظ و معانی، (4)که کتاب عبارت است از یکی از ایشان،موجود نمیشوند در خارج.

(غایه تهذیب الکلام)یعنی:این کتاب نهایت پاکیزگی کلام است؛و مخفی نیست که این حمل،به حسب ظاهر صحیح نیست،به واسطه آنکه کتاب پاکیزه است نه پاکیزگی،بنابرین گاهی گویند که در این تقدیر است که:«فهذا کلامٌ (5)مهذَّبٌ غایه تهذیبِ الکلام»،یعنی:این کتاب،کلامی است پاکیزه،غایت پاکیزگی کلام،که«غایه تهذیب الکلام»،مفعول مطلق مهذّب باشد،که کلام مهذب را انداخته اند و«غایه تهذیب الکلام»را

1- 1) .در نسخه(م)عبارت«به واسطه آنکه مرکب از خارج و داخل،خارج است»نیز ذکر گردیده است.
2- 2) .در نسخه(م)و(گ):«...به کتاب مرتب حاضر در...».
3- 3) .در نسخه(م)و(گ):«...و نزد وجود هر لاحقی،اجزاء سابق معدوم میگردد،پس هرگز...».
4- 4) .در نسخه(گ)،عبارت«...ومعانی...»مذکور نیست.
5- 5) .در نسخه(گ):«...فهذا الکلام...».