ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 44

شیءای باشد به عبث؛و امّا موضوع علم[منطق]،اگر چه موقوف نیست بر آن شروع در علم بالاصاله،به واسطه آنکه میتواند که کسی،شروع در خواندن علمی نماید،و موضوع آن[را]نداند،غایتش موقوفٌ علیه شروع،از جهت بصیرت است،[نه اصالت].

(العلمُ)،اعتراض کرده اند که:میبایست که اول بیان ماهیّت منطق[را]کند،و بعد از آن بیان احتیاج به منطق[را].

جواب گوییم که:در ضمن بیان احتیاج به منطق،ماهیّت منطق معلوم میشود،اما در ضمن بیان ماهیّت منطق،احتیاج به منطق معلوم نمیشود؛و باید دانست که،بیان احتیاج به منطق (1)موقوف است بر چهار مقدّمه:

-یکی آنکه علم بر دوقسم است:تصوّر و تصدیق.

-و یکی دیگر آنکه هر یک از این تصور و تصدیق،بر دو قسم است:بدیهی و نظری.

-و یکی دیگر آنکه،تصور نظری را از تصور بدیهی (2)،و تصدیق نظری را از تصدیق ضروری حاصل میتوان کرد،به طریق فکر و نظر.

-و یکی دیگر آنکه،خطا واقع میشود در فکر و نظر (3)،پس احتیاج داریم،به آلتی که نگاه دارد ذهن را از خطا و نمی باشد آن آلت مگر منطق. (4)

پس اول چیزی که میباید دانست از مقدمات،تقسیم علم است،به تصور و تصدیق،[و]از این جهت شروع در تقسیم علم کرد؛و بعضی گفته اند که:میبایست که اول علم را تعریف کند،و بعد از آن تقسیم کند.

جواب گفته اند که:یا از جهت شهرت تعریف علم نکرد،یا آنکه چون علم بدیهی

1- 1) .در نسخه(گ):«...احتیاج به منطق و ماهیت...».
2- 2) .در حاشیه نسخه(ف)در اینجا کلمه«ضروری»مذکور است و در نسخه(گ)نیز«تصور ضروری»ذکر گردیده.
3- 3) .فکر کردن همان نظم دادن به معلومات برای بدست آوردن یک امر جدید است(اردلان مردانی،منطق مبین[ترجمه و شرحی نوین بر المنطق مظفّر]،ج1،ص23)و حاج ملّا هادی سبزواری در این زمینه چنین سروده است:«و الفکر حرکه إلی المبادی/و من مبادی إلی المراد».(ملّا هادی سبزواری،شرح منظومه،ج1،ص57)
4- 4) .در نسخه(م)و(گ)محدوده عبارت:«...پس احتیاج داریم...و نمی باشد آن آلت مگر منطق...»مذکور نیست.