ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 45

است،احتیاج به تعریف ندارد،زیرا که هر گاه شخصی که اکتساب نظری از بدیهی نتواند کرد،مثل بله و صبیان،اگر[از او]پرسی که فلان چیز را میدانی یانه؟البته در جواب اختیار احد الامرین (1)خواهد کرد،پس بدیهی باشد.

و[اما]آن کسانی که علم را تعریف کرده اند،علم را سه تعریف کرده اند،به واسطه آنکه در حالت ادراک[این علم]سه چیز[متحقق]میباشد:

یکی صورت حاصله در ذهن،و این از مقوله کیف است،و یکی حصول این صورت در ذهن،و این از مقوله اضافه است،و یکی دیگر قبول کردن نفس این صورت را،و این از مقوله انفعال است.

پس بنابرین،سه تعریف کرده اند،آنهایی که میگویند که:علم از مقوله کیف است،تعریف علم را به صورت حاصله از شیء نزد عقل کرده اند،و آنهایی که علم را از مقوله اضافه میدانند،علم را تعریف کرده اند به حصول صورت شیء در عقل،و آنهایی که[میگویند:]علم از مقوله انفعال است،تعریف کرده اند علم را به:قبول کردن نفس آن صورت را.

و آن علمی را که تقسیم کرده اند به تصور و تصدیق علمی میخواهند که از مقوله کیف باشد،زیرا که صورت حاصله،اگر صورت نسبت ایجابی است یا سلبی،تصدیق است،و اگر صورت حاصله غیر آن است،تصور[است]؛و بعضی تعریف کرده اند علمی را که از مقوله کیف است به:صورت حاصله از شیء در عقل،و اولی عند العقل است،کما تقدم،زیرا که فی،افاده ظرفیت میکند،یعنی:صورتی که حاصل باشد در عقل،علمی است،پس لازم میاید که صورت چیزی (2)که در عقل در نمیاید،مثل صورت جزئیات که در[عقل در نمیایند و در]قوا در میایند،علم نباشند،وحال آنکه علم اند،به خلاف عندالعقل که اعم از آن است که در عقل باشد به طریق ظرفیت،یا در آلتی باشد،حاضر نزد عقل.

(إن کان اذعانًا للنسبه فتصدیق)یعنی:[آن]صورت حاصله اگر اذعان به نسبت