ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 46

است،[پس]تصدیق است و الّا[پس]تصوّر است،و چون اذعان و اعتقاد متعلق نمیتوانند شد الّا به نسبت خبری (1)پس حاصل تقسیم چنین است،که اگر صورت علم،اذعان نسبت خبری (2)است،خواه ایجابی و خواه سلبی،تصدیق است،و اگر غیر اذعان مذکور است،تصور است.

تنبیه

و در این کلام[مذکور]،تنبیه بر چند فایده است:

اول:آنکه خلاف است[در]میان علماء در آنکه[آیا]تصدیق،نفس حکم و اذعان است،یا مجموع تصورات است با اذعان؟

امام فخر رازی،اختیار مذهب دوم کرده است،و مختار حکماء و جمهور محققین،[مذهب]اول است،و مصنف نیز اختیار مذهب حکماء کرده است،و لهذا تصدیق را نفس اذعان گرفته است.

دوم:آنکه خلاف است میان قدماء و متأخرین در اینکه در تحقیق (3)تصدیق،چند ادراک معتبر است؟

نزد قدماء آن است که سه ادراک کافی است:تصور محکوم علیه و تصور محکوم به،و اذعان نسبت خبری (4)و نزد متأخرین آن است که چهار ادراک میباید:تصور محکوم علیه و تصور محکوم به و تصور نسبت حکمیت،یعنی نسبت ثبوتی تقییدی که عبارت است از،ثبوت محکوم به برای محکوم علیه،و اذعان به وقوع این نسبت،یا لا وقوع (5)این نسبت؛و مصنف اختیار مذهب قدماء نموده است،و لهذا تفسیر کرده

1- 1) .در نسخه(م):«...الّا به نسبت چیزی به چیزی پس...»،و در نسخه(گ)،فقط«...الا به نسبت چیزی...»مذکور است.
2- 2) .در نسخه(م)و(گ)،کلمه«چیزی»مذکور است.
3- 3) .در نسخه(م)کلمه«تحقق»ذکر شده.
4- 4) .در نسخه(م):«...و اذعان نسبت خبری،مثلا در تصدیق به آنکه زید قائم است،لابد است اولا در تصور زید که محکوم علیه است و از تصور قائم که محکوم به است و از تصور نسبت میان قائم وزید که آن را نسبت بین بین و حکمانه خوانند؛و نزد متأخرین...»
5- 5) .یعنی عدم وقوع.