ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 52

و بباید دانست که در علم بحث نمیکنند از عوارض غریبه موضوع،زیرا که،غرض از وضع هر علم آن است که،احوال موضوع[آن]در آن علم معلوم شود،و عارض غریب فی الحقیقه،عارض شیء دیگری است؛و موضوع[علم]منطق معلوم تصوری ومعلوم تصدیقی[است]،نه مطلقا،بلکه از آن حیثیت که برساند این کس را به مجهول تصوری یا تصدیقی.

و[اما]آن معلوم تصوری[را]،از آن حیثیت که میرساند اینکس را به مجهول تصوری،آن را معرِّف میگویند،زیرا که معرّف به معنی شناساننده است،و چون مجهول تصوری را به اینکس می شناساند،از این جهت آن را معرّف میگویند.

و[اما]آن معلوم تصدیقی[را]،از آن حیثیت که میرساند این کس را به مجهول تصدیقی،آن را حجّت میگویند،زیرا که حجّت را از«حجَّ یحِجُّ»گرفته اند،به معنی غلب یغلب،و چون به واسطه این معلوم تصدیقی،که اثبات میکنند مجهول تصدیقی را،اینکس بر خصم غالب میشود،آن را حجّت میگویند،و این تسمیه سبب است به اسم مسبّب.

و بعضی اعتراض کرده اند که:شما گفته اید که موضوع علم منطق،معرّف و حجّت است،و حال آنکه بحث میکنند در این علم،از کلیات خمس نیز در تصورات،و از قضایا و اطراف قضایا نیز در تصدیقات،و ایشان داخل در معرّف و حجّت نیستند.

جواب گفته اند که:اینها[تصورات و تصدیقات]را داخل موضوع منطق ندانسته اند،بلکه موضوع را منحصر دانسته اند در آنچه مقصود بالذات در علم بحث از[آن]باشد،نه آنکه به تبعیّت شیء دیگری بحث از آن کنند،و مقصود بالذات در منطق،معرّف و حجّت است،و اینکه بحث میکنند در این علم از کلیات خمس در تصورات،به تبعیّت معرّف است،[و]اینکه بحث میکنند[در تصدیقات]از قضایاء و اطراف قضایا،به تبعیّت حجّت است.

و بعضی دیگر گفته اند که:این استخدام است،و استخدام آن است که یک لفظی را ذکر کنند و از آن لفظ معناای خواهند،و بعد از آن یک ضمیری را راجع به همان لفظ سازند،و از آن ضمیر معنی دیگری خواهند،غیر[از]آن معنی[اولی]،مثل:«ما نحن