ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 62

اشاره است به اینکه استلزام بر این دو مذهب واقع است.

(و لا عکس)یعنی:مطابقت مستلزم تضمن و التزام نیست،به[سبب]آنکه هر گاه نسبت دهند مطابقت و تضمن و التزام[را]با یکدیگر به طریق استلزام،شش احتمال[وجود]دارد:

[اول]استلزام مطابقت تضمن را و[دوم]عکس آن،و[سوم]استلزام مطابقت التزام را و[چهارم]عکس آن،و[پنجم]استلزام تضمن التزام را و[ششم]عکس آن.

پس شش احتمال[موجود]شد:

[که]چهار احتمال[آن]واقع نیست،و آن[این]است که:مطابقت مستلزم تضمن باشد و مطابقت مستلزم التزام باشد و التزام مستلزم تضمن باشد[و تضمن مستلزم التزام باشد].

و دو[احتمال]واقع است:یکی آنکه[تضمن]مستلزم مطابقت باشد و دیگر آنکه التزام مستلزم مطابقت باشد.اما مطابقت چرا مستلزم تضمن نیست؟به واسطه آنکه میتواند که لفظی موضوع باشد از برای معنی بسیط پس مطابقت باشد بی تضمن.

و اما[دلیل]آنکه مطابقت مستلزم التزام نیست،به[دلیل]آن[است]که می شاید که لفظی موضوع باشد برای معنی[ای]که آن[معنی]را لازمی ذهنی نباشد،پس مطابقت باشد بی التزام.

و[اما]بعضی منع کرده اند وجود معنی[ای]را که لازم ذهنی نداشته باشد،بلکه شاید که هر معنی که متصوّر شود،لازم ذهنی با آن متصوّر شود،غایتش آنکه علم به آن لازم نداشته باشیم.

و بعضی گفته اند که:این مطابقت مستلزم تضمن نیست،[درست]است،اما نمیتواند که مطابقت مستلزم التزام نباشد،به واسطه آنکه اقلًّا هر شیءای که هست[این را]لازم دارد،که غیر خودش نیست؛و این مذهب امام فخرزای است.

[و]جواب گفته اند که:از این لازم چه لازمی میخواهی؟اگر لازم ذهنی میخواهی این لازم ذهنی نیست،زیرا که بسیار هست که شیء[ای]در ذهن در میاید،و«أنّها لیست غیرها»در نمیاید،و اگر از لازم،لازمی خارجی میخواهی،[که]لازم خارجی