ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 64

کند اما آن معنی جزء معنی آن لفظ نباشد مثل عبد الله،که موضوع است برای آن ذات[معین]و لفظ آن دو جزء دارد،یکی عبد و یکی الله،و معنی آن نیز جزء دارد،و این جزء لفظ دلالت میکند بر جزء معنی،به واسطه عبد[که]دلالت بر عبودیت میکند و الله[که]دلالت بر ذات واجب تعالی میکند،اما عبودیت و آن ذات مقدس،هیچ یک جزء معنی عبد الله نیستند.

چهارم:آنکه دلالت جزء لفظ بر جزء معنی،مقصود باشد،که اگر جزء لفظ دلالت کند بر جزء معنی اما مقصود نباشد،آن[لفظ]نیز[لفظ]مفرد است مثل حیوان ناطق،[که]هرگاه عَلَم شخص انسان سازند،در این صورت لفظ آن جزء دارد که یکی حیوان است و یکی ناطق،و معنی آن نیز جزء دارد،و جزء لفظ دلالت بر جزء معنی دارد اما به وضعی دیگر نه به اعتبار وضع علمی،به واسطه آنکه معنی حیوان،به اعتبار وضع ترکیبی،جسم نامی حساس متحرک بالاراده است،و این معنی جزء آن ذات است به واسطه آنکه آن ذات انسان با تشخص است (1)،و انسان،حیوان ناطق است،پس جزء لفظ آن دلالت کند بر جزء معنی آن.

اما این دلالت،مقصود نیست،زیرا که در این صورت از مجموع حیوان ناطق آن ذات میخواهند،و این نیست که از حیوان در این وضع عَلَمی،جسم نامی حساس متحرک بالاراده خواهند و از ناطق،مدرِک معقولات،بلکه حیوان ناطق به اعتبار این وضع از قبیل زِ است بدل (2)در زید.

و کسی که ولو تقدیرا را حل کرده است،به این طریق که مذهب مصنف آن است که دلالت تابع اراده است،لازم میاید بر آن که[در]تعریف[مرکب]،[فعل]قُصِدَ زائد باشد،زیرا که از دلالت،[فعل]قُصد فهم میشود،پس[با ذکر]دلالت،احتیاج به ذکر قُصد نباشد،و از این جا رجحان آن دو احتمال دیگر که در[حلّ]و لو تقدیرا مذکور شده[بود]معلوم میگردد.

و محقق دوانی جواب گفته است که:دلالت در آنجا همان به معنی اراده است و