ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 66

و مرکب غیر تقییدی آن است که جزء ثانی قید[جزء]اول نباشد مثل:«فی الدار و خمسه عشر».

(و الّا فمفرد)یعنی:اگر قصد نشود به جزءای از لفظ موضوع،دلالت بر جزء معنی آن[لفظ]،آن لفظ مفرد است،و معلوم شد که اقسام آن چهار است.

تقسیمات مفرد و مرکّب

(و هو أن استقلّ فمع الدلاله بهیئته علی احد الازمنه الثلاثه کلمه و بدونها اسم و الّا فاَداهٌ)،چون فارغ شد از تقسیم لفظ موضوع بر مفرد و مرکب،شروع کرد در تقسیم هر یک از لفظ مفرد و مرکب،و مقدم داشت تقسیم مفرد را،زیرا که مقدم است بر مرکب بالطبع. (1)

و مفرد بر سه قسم است:اسم و کلمه (2)و ادات؛[به دلیل]آنکه معنی آن یا مستقل است یا مستقل نیست؛اگر مستقل است،یا دلالت میکند بهیئته باحد ازمنه ثلاثه یا نه؛اگر دلالت میکند کلمه است،و اگر اینچنین نباشد اسم است،خواه آنکه اصلا دلالت نکند،یا آنکه دلالت کند،لکن بهیئته نباشد،مثل لفظ زمان و ماضی و حال و استقبال.

و اگر مستقل نیست در دلالت بر معنی،ادات است؛و[اما]مراد[او]از آن هیئته،آن صورتی است که حاصل میشود کلمه را به اعتبار حرکات و سکنات و تقدیم بعضی حروف بر بعضی و تأخیر بعضی از بعضی،و قید بهیئته در تعریف کلمه به واسطه آن کرد تا مثل لفظ زمان (3)ماضی و حال و مستقبل بدر روند،زیرا که اینها اگر چه مستقل اند و دلالت میکنند بر احد ازمنه ثلاثه،اما[این]دلالت،دلالت بهیئته نیست،بلکه به حسب ماده دلالت میکند بر زمان،و لهذا دیگر الفاظ که بر وزن اینها اند،دلالت بر زمان نمیکنند.

و شرط کرده اند بودن این هیئته در ماده موضوع متصرف فیها؛و قید موضوع کرد،

1- 1) .در حاشیه نسخه(م)این مطلب اضافه گردیده است که:«تقدم بالطبع آن است که،مقدم موقوف علیه مؤخر باشد و علت او نباشد،مثل تقدم واحد بر اثنین».
2- 2) .کلمه در منطق،همان فعل است در نحو.
3- 3) .در نسخه(گ)،کلمه«زمان»مذکور نیست.