ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 72

سفیدی و سیاهی؛و زیادتی و نقصان را اطلاق میکنند در کمیات،مثل مقدار که[مفهومی]کلی است،که اثر آن که قابلیت قسمت است،[مثلا]در دو گز بیشتر است تا در یک گز،با (1)آنکه معنی مقدار را از دو گز،عقل بیشتر میابد که از یک گز[میابد].

و[اما]مصنف ذکر نکرده است این دو قسم را در عبارت خودش،گویا ذکر اوّلیت و اولویت در کلام او به طریق تمثیل است نه به طریق حصر؛پس گویا در این قوّت (2)است که:«ان تفاوتت باولیه او اولویه،مثلا»؛یا آنکه اولویت را به طریقی اخذ کنیم که شامل این دو قسم باشد،پس گویا که اولویت به معنی أنسبیت و ألیقیت است،و این معنی شامل أزیَدیت و أشدیت نیز هست،زیرا که صدق کلی بر بعض افراد،هرگاه اشد یا ازید باشد از بعض[افراد]دیگر،صدق آن بر آن بعض اولی و انسب خواهد بود[تا]از آن بعض دیگر.

(و إن کثر فإن وضع لکلّ فمشترک و الّا فإن اشتهر فی الثانی فمنقول ینسب الی الناقل و الّا فحقیقه و مجاز)یعنی:[و]این مفرد اگر کثیرالمعنی است،یعنی معنی او متعدد است:

پس اگر وضع کرده اند این مفرد را برای هریک از این معانی متعدده ابتداءًا،بی ملاحظه مناسبت با وضع سابق،پس آن را مشترک گویند،مثل عین،که موضوع است ابتداءًا برای چشم و چشمه و زانو و غیر اینها.

و اگر وضع نکرده اند این مفرد را برای هریک از این معانی متعدده ابتداءًا،خواه آنکه[اصلا]وضع نکرده باشند یا[آنکه]وضع کرده باشند[اما]نه برای هریک،بلکه برای بعضی موضوع باشد و در باقی مستعمل شده باشد به مناسبت به این معنی،یا آنکه وضع کرده باشند،لیکن ابتداءًا نباشد،بلکه وضع کرده باشند ثانیا برای بعض معانی بنابر مناسبت با معنی سابق؛پس اگر مشهور شده است این مفرد در[معنی وضع]ثانی،به حیثیتی که در[معنیِ وضعِ]اول متروک شده باشد،آن[مفرد]را منقول میگویند.

و منقول نسبت داده میشود به ناقل،و این ناقل یا شرع است یا عرف:

پس ناقل اگر شرع است،آن را منقول شرعی میگویند،مثل صلوه که در اصل