ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 85

[تعریف]انسان[که]حیوان ناطق است،و[تعریف]فرس[که]حیوان صاهل (1)[است]،و حیوان تمام مشترک است میان[نوع]انسان و فرس به حیثیتی که وراء آن جزء دیگری نیست که مشترک باشد میان انسان و فرس،مگر آنکه جزء حیوان باشد[فقط]؛یا آن است که تمام مشترک نباشد میان آن ماهیت و نوعی دیگر،و این اعم از آن است که اصلا مشترک نباشد،بلکه مخصوص به ماهیت افراد باشد،مثل ناطق که مخصوص است به حقیقت[نوع]انسان،یا آنکه مشترک باشد اما تمام مشترک نباشد،مثل حساس،که مشترک است میان انسان و فرس اما تمام مشترک نیست،بلکه جزء تمام مشترک است،که آن حیوان است،و این هر دو[کلی مشترک]را فصل خوانند.

و اگر این کلی خارج از ماهیت افراد باشد،یا آن است که مخصوص به ماهیت افراد است،یا نه؛اگر مخصوص به ماهیت افراد است،آن را خاصه گویند،مثل کاتب،که مخصوص به حقیقت افراد انسان است؛و اگر مخصوص نباشد،بلکه گاه یافت شود در غیر آن حقیقت،آن را عرض عام میگویند،مثل ماشی،که مشترک است میان حقیقت انسان و حقیقت فرس.

جنس

(الاول:الجنس،و هو المقول علی الکثره المختلفه الحقائق فی جواب،«ما هو؟»)یعنی:اول از اقسام کلی،جنس است،و جنس،کلی است که مقول شود یعنی صادق آید،بر امور مختلفه الحقائق،در جواب[به سؤال]ما هو؟و سؤال از ما هو؟

سؤال از تمام ماهیت[یک]شیء است؛پس اگر مسئول عنه واحد باشد و سؤال از ماهیت حقیقت مختصه آن میکنند،پس اگر این واحد کلی باشد در جواب حد تام مقول میشود،پس اگر کسی گوید که:ما الانسان؟در جواب،حیوان ناطق مقول میشود؛و اگر واحد جزئی باشد،در جواب نوع مقول میشود،مثل آنکه کسی گوید که:ما زید؟در جواب،انسان مقول میشود.