ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 86

و اگر مسئول عنه غیر از (1)متعدّد باشد،سؤال از تمام ماهیت مشترکه میان این متعدّد خواهد بود،و حینئذٍ میتواند که این متعدد متّفق الحقیقه باشند،یعنی حقیقت همه یکی باشد،و میتواند که مختلفه الحقیقه باشند،در جواب جنس واقع میشود (2)مثلا هرگاه کسی سؤال کند از حقیقت مشترکه میان انسان و فرس و بقر،در جواب،حیوان واقع میشود؛پس معلوم شد که جنس کلی است،که مقول شود بر امور مختلفه الحقائق در جواب،ما هو؟.

(فإن کان الجواب عن الماهیه و عن بعض المشارکات هو الجواب عنها و عن الکل فقریب کالحیوان و الّا فبعید کالجسم)،پیش از این مذکور شد که جنس مقول میشود بر ماهیت و انواع مختلفه الحقائق دیگر،پس این ماهیت را مشارکات خواهد بود در این جنس،و هرگاه که سؤال کنند از ماهیت و با (3)هریک از این مشارکات به ماهو؟،جنس در جواب واقع خواهد شد.

پس اگر جواب باشد از ماهیت و بعض مشارکات در جنس،بعینه جواب از ماهیت بر (4)مشارکات دیگر در آن جنس باشد،[و]این جنس قریب است،مثل حیوان،که جنس انسان است،و هرگاه که سؤال کنند از انسان و بعضی از مشارکات حیوانی او که فرس است،در جواب،حیوان مقول میشود؛و هرگاه سؤال کنند از انسان و سایر مشارکات[او]مثل فرس و غنم، (5)در جواب همان حیوان مقول میشود؛و اگر جواب از ماهیت و بعضی[از]مشارکات در جنس،غیر جواب از ماهیت و بعضی دیگر از مشارکات در آن جنس باشد،آن جنس بعید است،مثل جسم،که جنس[بعید]انسان است.

1- 1) .در نسخه(م)و(گ)عبارت«غیر از»ذکر نگردیده.
2- 2) .در نسخه(گ):«...میتواند که این متعدد،متفق الحقیقه نباشد،یعنی حقیقت هریک چیزی دیگر باشد مخالف حقیقت دیگر،و اگر متفق الحقیقه باشند در جواب نوع واقع میشود،مثلا هرگاه کسی سؤال کند از حقیقت مشترکه میان زید و عمرو و بکر،در جواب،انسان واقع میشود؛و اگر مختلفه الحقیقه باشند،در جواب،جنس واقع میشود،مثلا هرگاه...».
3- 3) .در نسخه(گ)،کلمه«با»مذکور نیست.
4- 4) .در نسخه(گ)،«و»مذکور است.
5- 5) .به معنی گوسفند.