ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 89

ذی وضع یعنی مشارالیه به اشاره حسّی که قابل قسمت نباشد،و این معنی صادق است بر اطراف خطوط که آنان امور متفقه الحقائق اند،در جواب ماهو؟.

یعنی هرگاه سؤال کنند،ماهذه النقطه و تلک النقطه؟،در جواب النقطه،واقع میشود؛و نوع اضافی نیست،زیرا که جنسی نیست که بر آن مقول شود،زیرا که نقطه،عرض است،و عرض را حکمًا منحصر ساخته اند در نه جنس،و نقطه در هیچکدام داخل نیست؛و این اجناس تسعه عرضی را با جوهر مقولات عشر میگویند،[چنانچه در شعر گفته اند:هر]آنچه موجود است آن را یافته اند،اهل حکمت منحصر در ده مقال،جوهر و کیف و کم و این و متی،وضع اضافه ملک و فعل (1)و انفعال.

(ثم الاجناس قد تترتّب متصاعده الی العالی و یسمی جنس الاجناس(فریم 35)و الانواع متنازله الی السافل و یسمی نوع الانواع)یعنی:گاه هست که[یک]نوع را چند جنس میباشد،[که]بعضی فوق دیگری[اند]،و هرگاه که اجناس،مترتّبه باشند،انواع اضافیه نیز مترتبه خواهند بود،زیرا هر جنسی که تحت[جنسی]دیگر باشد،نوع اضافه آن جنس خواهد بود.

ولکن فرق میان اجناس و انواع در ترتیب هست،و فرق آن است که اجناس متصاعد میشوند،یعنی از خاص به عام میروند،زیرا که ترتیب سلسله اجناس بر این وجه است که گوییم:این نوع را جنسی است و این جنس را یک جنس دیگری هست،و جنس جنس،اعم از جنس خواهد بود،پس از خاص به عام رفته باشد.

و سلسله اجناس مترتبه،چون غیر متناهی نمی تواند باشد،و ناچار متناهی خواهد شد به جنس عالی که فوق او جنس دیگری نباشد،و آن را جنس الاجناس[نیز]میگویند،مثل جوهر،و ترتّب در انواع به طریق تنازل است،[از عالی]به سافل،یعنی از خاص به عام میایند،زیرا که ترتب سلسله انواع بر این وجه است که گوییم:

این جنس را یک نوع است و این نوع را یک نوع دیگری است،و نوع نوع،اخص از نوع میباشد،پس از خاص به عام آمده باشد؛و سلسله انواع اضافی مترتبه،نیز