ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 91

فصل

(الثالث:الفصل و هو المقول علی الشیء فی جواب«أیّ شیء هو فی ذاته؟»)سوم از کلیات خمس،فصل است،و فصل:کلی است که مقول میشود بر شیء در جواب[به سؤال]،أیّ شیء هو فی ذاته؟؛و ایُّ،طلب ماهیت میکند از بعضی مشارکات آن در جنس که مضاف الیه ایّ باشد،و هرگاه به ایّ شیء،قید فی ذاته[را اضافه]کنند،در جواب همین ذاتی مقول میشود که فصل است،مثلا هرگاه گویند:الانسان أیّ حیوان فی ذاته؟،در جواب،ناطق مقول خواهد شد،زیرا ناطق ذاتی انسان است و تمییز میکند او را از مشارکات حیوانی،و این[ذاتی]فصل است.

و اگر به أیّ شیء،قید فی عرضه[را اضافه]بکنند،در جواب هرچیزی که عرض باشد مقول خواهد شد،و این خاصه است،مثلاً هرگاه گویند:الانسان أیّ حیوان فی عرضه؟،در جواب،ضاحک مقول میشود،چه[آن]عرض انسان است،و تمییز او از مشارکات حیوان میکند.

و هرگاه سؤال به أیّ شیء کنند،بدون[اضافه کردن]قید فی ذاته و فی عرضه[به او]،در جواب فصل و خاصه هر دو مقول میشود،مثلا هرگاه گویند:الانسان أیّ حیوان؟،در جواب میتوان گفت که:ضاحک،و میتوان گفت که:ناطق.

و اینکه گفته اند که:فصل کلی ای است که مقول میشود در جواب أیّ شیء هو فی ذاته؟،به این معنی است که در سؤال از فصل،کلمه أیُّ را اضافه[به]شیءای میکنند،چه اگر نه چنین کنند،در جواب حد تام واقع تواند شد،زیرا که تمییز،محدود از مشارکات در شیئیّت میکند،بلکه مراد آن است که در سؤال،کلمه ایّ را،اضافه میکنند به جنس،که تمام ماهیت باشد از مشارکات در آن جنس،پس گویند:الانسان أیّ جوهر هو؟،یا أیّ جسم هو؟،یا أیّ جسم نامیّ هو؟،یا أیّ حیوان؟

پس کلمه شیء کنایه است از آن جنس که مضاف الیه أیّ باشد،به واسطه آنکه[مصنف]متعذّر بود[که]،جمیع اجناس را حصر کند،از این جهت شیء گفت که شامل جمیع اجناس باشد.

(فإن میّز عن المشارکات فی الجنس القریب فقریب او البعید فبعید)[یعنی:]این فصل