ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 93

حیوان جزء انسان است،پس حساس ممیز جزء انسان باشد،و تمیز میکند انسان را از چیزی که تمییز کرده است حیوان را از آن چیز،که آن چیز شجر است مثلا. (1)

و عکس کلیه نیست،یعنی لازم نیست که هرچه مقوم سافل باشد مقوم عالی[هم]باشد،چه شاید که مقوم سافل مقسم عالی باشد،مثل ناطق،که مقوم انسان است که سافل است و مقسم حیوان است که عالی است،و مقسم بر عکس مقوم است،یعنی هر مقسم سافل البته مقسم عالی است،به واسطه آنکه او تحصیل قسم برای سافل میکند.

همچنین تحصیل قسم برای عالی میکند،زیرا که سافل خود،قسم عالی است و قسم قسم شیء،قسم آن شیء است؛و مثل ناطق،که مقسم حیوان است که سافل است و همچنین مقسم جسم نامی نیز هست که عالی است،زیرا که حیوان قسم جنس نامی است و هرچیزی که تحصیل قسم برای قسم شیءای کند،تحصیل قسم برای آن شیء کرده است.

و لازم نیست که هر مقسم عالی،مقسم سافل باشد،چه شاید که مقسم عالی،مقوم سافل باشد،مثل ناطق،که مقسم حیوان است که عالی است و مقوم انسان است که سافل است.

خاصّه

(الرابع:الخاصه و هو الخارج المقول علی ما تحت حقیقه واحده فقط)،چهارم از کلیات،خاصه است،و خاصه:هر[کلی]خارجی است که مقول میشود بر ما تحت حقیقت واحد و بس،یعنی مقول میشود بر افراد یک حقیقت؛و گاه است که آن حقیقت واحده،نوع میباشد و آن خاصه را،خاصه نوع میگویند،مثل ضاحک که خاصه است،زیرا که مقول میشود بر حقیقت افراد انسان و بس،[و انسان]نوع است،پس