ترجمه حاشیه تهذیب المنطق صفحه 95

مثل زوجیت اربع،که زوجیت لازم چهار است هم در خارج و هم در ذهن؛و لازم وجود آن است که در احد الوجودین فقط لازم باشد.

و لازم وجود بر دو قسم است:

لازم وجود خارجی و لازم وجود ذهنی؛لازم وجود خارجی آن است که ممتنع باشد انفکاک این لازم از آن شیء[در]خارج،اما در ذهن،میتواند که منفک شود مثل حرارت که لازم وجود آتش است در خارج اما در ذهن منفک میشود از آتش؛و لازم وجود ذهنی آن است که ممتنع باشد انفکاک لازم از شیء در ذهن،اما در خارج میتواند که منفک شود[از آن شیء]مثل کلیت انسان،که هرگاه انسان در ذهن در آمد کلی است،اما در خارج منفک میشود از انسان؛و این[لازم وجود ذهنی را]،لازم وجود معقول ثانی نیز میگویند.

(بیّن یلزم تصوره من تصور الملزوم او من تصورهما الجزم باللزوم)یعنی:لازم نیز بر دو قسم است:بیّن و غیر بیّن؛لازم بین را دو معنی گفته اند:

اول:آن است که،از تصور ملزوم،تصور آن لازم،لازم آید،یعنی هرگاه که[تصور]ملزوم در ذهن درآید،[تصور]لازم در ذهن[لزومًا]در میاید،مثل عدم بصر،که لازم اعمی است،و هر گاه که اعمی در ذهن در میاید،عدم بصر در ذهن در میاید،زیرا که اعمی عدم مضاف به بصر است،و تعقل عدم مضاف به بصر،بدون[تعقل]بصر نمیتوان کرد؛پس هرگاه[کسی]تعقل اعمی کرد،تعقل بصر نیز کرده است،و آن را لازم بیّن به معنی اخص میگویند،و این است لزوم ذهنی که در دلالت التزام معتبر است.

و بعضی گفته اند که:لازم بیّن به این معنی آن است که:از تصور مجموع لازم و ملزوم و تصور نسبت لازم به ملزوم،جزم به ملزوم حاصل شود،مثل زوجیت که لازم اربع است،به این معنی که هرگاه تصور زوجیت کردیم و تصور اربع کردیم و تصور نسبت زوجیت به اربع[را]کرده ایم،به این طریق که،یا اربع،زوج است یا نه،جزم به لزوم زوجیت برای اربع حاصل میشود؛این را لازم بیّن به معنی اعم میگویند.

و اینکه میان معنی اول و ثانی عموم وخصوص مطلق است نظری هست،اگر چه تفارق معنی ثانی از اول ظاهر است،به واسطه آنکه میتواند که از تصور مجموع ملزوم