مجموعه مقالات معرفت شناسی صفحه 117

مانند خود بلوتینوس باید پیوسته رأی ارسطو را درباره نفس با آرای افلاطونیان و رواقیان در این باره مقابل سازیم.(1)

این نقّادی فلوطین، هم نسبت به دیدگاهها و هم نسبت به روش فلسفی مکاتب و جریانهای فکری بوده است. فلوطین از یک سو، جریانهای معاصر خویش را منحرف می دانست؛ چون در پی دست یابی به حقیقت، ره افسانه زده اند و تعالیم و آموزه های فیلسوفان بزرگ، چون افلاطون و ارسطو را با ظنّ خود، وارونه تفسیر کرده اند. از سوی دیگر، چالشهایی را فراروی خود می دید که حل نشده باقی مانده بود. از این رو، به شدّت با سه عقیده معروف زمان خود، یعنی مادیّت، شکّاکیّت و ثنویّت گنوشیکی مبارزه کرد.(2)

فلوطین در جاهای مختلفی از «نه گانه ها» (انئادها)، از چگونگی مواجهه و برخورد مکاتب فلسفی عصر خویش با آرای فیلسوفان بزرگ انتقاد کرده و آن را نادرست شمرده است. در رساله نهم از انئاد دوم که به رد و نقد نحله گنوسی اختصاص دارد، می گوید:

بهتر آن بود که به جای بدنام کردن فیلسوفان بزرگ از سر حسن نیّت، تعالیم آنان را درباره مرگ ناپذیری روح، جهان معقول، خدای نخستین، تکلیف روح به گریز از دلبستگی به تن، جدایی روح از تن و گریز از جهان «شدن» به جهان «بودن» می پذیرفتند و معنای حقیقی آنها را درمی یافتند. اگر در پاره ای موارد با آن نظرها موافق نیستند، در خور سرزنش نیستند، ولی نمی بایست برای ترویج عقاید خود و پذیراندن آنها به شنوندگان، فیلسوفان یونانی را استهزا کنند یا در بدنام ساختن آنان بکوشند، بلکه بایستی سعی می کردند درستی آن قسمت از دیدگاههای خود را که مخالف عقاید فیلسوفان دیگر است، از طریق علمی و با توسّل به استدلال معقول ثابت کنند و در این کار، تنها حقیقت را در نظر می داشتند و به ستایش عامه اعتنا نمی کردند و سخن را به نکوهش گذشتگانی که بهترین نقّادان به دقّت نظرشان گواهی داده اند، نمی آلودند...؛ چون در مطالبی که این کسان از فیلسوفان گذشته گرفته اند، دقت می کنیم، می بینیم اضافاتی که به هیچ روی با آن موافق نیست به آنها افزوده اند.(3)

همان گونه که از جملات بالا پیداست، فلوطین از چگونگی مواجهه و برخورد مکتبهای عصر خود، به ویژه نحله گنوسی، با آرای فیلسوفانی چون افلاطون انتقاد می کند و تفسیرها

1- . امیل بریه، تاریخ فلسفه، ترجمه علیمراد داودی، ج2، ص253.
2- . فلوطین، اثولوجیا، ترجمه و شرح فارسی حسن ملکشاهی، ص6 .
3- . فلوطین، دوره آثار فلوطین، ترجمه محمدحسن لطفی، ج1، ص264.