مجموعه مقالات معرفت شناسی صفحه 224

جودت ذهن می داند.(1) برای نیل به حقیقت، لازم است نیروی عقل و اراده بر قوّه شهوت و هوس فائق آید. خویشتن داری صفتی است که در اثر حکمت و پرورش قوّه عاقله حاصل می شود. خویشتن داری به معنای زهد صوفیانه و پرهیز از لذّتها نیست، بلکه همان صفتی است که در سقراط به نحو اعلی وجود داشت. در مکالمه های افلاطون، سقراط شراب می نوشد، ولی هیچ گاه عنان عقل را از دست نمی دهد.(2) این گونه ریاضت عقلی، سبب به وجود آمدن صفت حکمت و وصال به خورشید حقیقت می گردد.(3)

ابن سینا نیز در نمط نهم اشارات که در مقامات عارفان است، برای رسیدن به کمال حقیقی، ریاضت را توصیه می کند، اما این ریاضت، ریاضت شرعی یا متصوّفانه نیست، بلکه همان ریاضت عقلی و استفاده از قوّه فکر برای وصول به جانب حق است. در نگاه عرفا، دل بالاترین جایگاه را در وصول به حقیقت دارد. در راه سلوک باید قلب و باطن را از کدورتها و آلودگیها پاک کرد تا جمال شاهد قدسی در آن جلوه گر شود. معمولاً از منظر عرفا عقل و فکر نه تنها در راه سلوک نقش چندانی ندارد، بلکه در مظان مذمت نیز قرار دارد:

زین قدم وین عقل، رو بی-زار ش-و

چشم غیبی جوی و برخوردار شو(4)

در مقابل، ابن سینا شرط وصول به حضرت حق را صاف کردن فکر و عقل از شوائب اوهام و تخیّلات معطوف به عالم جسمانی می داند. وی آنجا که عارف را معرفی می کند، بر جنبه عقلانیّت و فکر عارف تأکید دارد و می گوید:

و المتصرّف بفکره إلی قدس الجبروت مستدیاً لشروق نور الحقّ فی سرّه یخصّ باسم العارف؛(5) عارف کسی است که فکر و عقلش به کمال متوجّه حضرت حق گردیده و پیوسته در معرض اشراق نور حق بر باطن اوست.

در جایی دیگر، آنجا که اغراض ریاضت را بیان می کند، می گوید:

1- . ر.ک: افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، ج2، ص1155- 1168؛ ج3، ص1804- 1805.
2- . همان، ج1، ص424.
3- . ر.ک: همان، ج2، ص1077 به بعد.
4- . جلال الدین رومی، مثنوی معنوی، تصحیح محمد رمضانی، چاپ دوم، تهران، خاور (سعید نو)، 1319، دفتر چهارم، بیت 3313.
5- . ابن سینا، الاشارات و التنبیهات، نشر البلاغه، ج3، ص369.