مجموعه مقالات معرفت شناسی صفحه 225

و الثانی تطویع النفس الاماری المطمئنّی لینجذب قوی التخیّل و الوهم إلی التوهّمات المناسبی للأمر القدسیّ منصرفی عن التوهّمات المناسبی للأمر السفلیّ؛(1) دوم رام کردن نفس اماره مطمئنّه است تا آنکه قوای متخیّله و متوهّمه، مشغول افکار متناسب با امر قدسی گردند و از افکار مربوط به امور پست روی گردانند.

از این عبارت، روشن می شود که جایگاه رفیع عقل در نزد ابن سینا حتی در سلوک عرفانی، همچنان محفوظ است و بر خلاف عرفا که در صدد تصفیه باطن و جلای قلب اند، بر پیراستن قوّه مفکّره و عاقله از توهّمات و تخیّلات مربوط به عالم حسّی تأکید دارد.

حاصل آنکه راه وصول به حقیقت از نظر ابن سینا حتی در مباحث عرفانی، نوعی دیدگاه فلسفی است و همچون افلاطون بر ریاضت عقلی و تقویت قوّه عاقله اصرار می ورزد.

شباهت دیگر افلاطون و ابن سینا در اصل مباحث مربوط به لذّت و سعادت است. از نظر هر دو، لذّت و بهجت واقعی، تماشای کمال مطلق و اتّصال به عالم علوی است. افلاطون این دیدگاه را در جاهای مختلف، مانند تمثیل ارّابه بالدار و نیز تمثیل غار(2) بیان می کند. این لذّت و سعادت که در اثر مشاهده حقیقت حاصل می شود، مربوط به بعد از مرگ نیست، بلکه در همین جهان نیز گاهی خرد و عقل به مشاهده حقیقت نائل می شود. شاعران، کاهنان و بالاتر از همه، فیلسوفان از جمله کسانی اند که بهره ای از تماشای حقیقت راستین برده اند. افلاطون چنین کسانی را «عاشق» می خواند و این عشق را نوعی دیوانگی که بخششی الهی است، قلمداد می کند. در این میان، شریف ترین نوع دیوانگی را «فلسفه» می داند که فیلسوف، حقیقت را که در عالم بالا دیده است، به خاطر می آورد.(3)

ابن سینا نیز معتقد است که بالاترین لذّت برای نفس ناطقه، نشاط روحی است که در اثر اتّصال به عالم علوی حاصل می آید و با عشق و شوق توأم است. عشق حقیقی چیزی نیست مگر ابتهاج به تصوّر حضرت حق و شوق چیزی نیست مگر رغبت دائم در کمال وصول به این ابتهاج و سرور.(4) این لذّت و ابتهاج آنگاه که دوام یابد، سعادت حقیقی

1- . همان، ص380.
2- . ر.ک: افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، ج2، ص1129 و ج3، ص1315.
3- . همان، ج3، ص1312 و 1319.
4- . ابن سینا، الاشارات و التنبیهات، نشر البلاغه، ج3، ص359-362.