فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 437

وهذا الوجوب الغیریّ منته إلی الواجب بالذات، فهو العلّه الأولی للفعل والعلّه الأولی علّه للمعلول الأخیر، لأنّ علّه الشیء علّه لذلک الشیء. فهذه أصول ثابته مبیّنه فی الأبحاث السابقه(1).

و این وجوب غیری، بازگشتش به واجب بالذات است، پس او خود علت اولی فعل بوده؛ و علت اولی، علت معلول اخیر نیز می باشد. زیرا علتِ علت شی ء، علت خود شی ء نیز می باشد. و اینها اصول ثابت و روشن بحث های گذشته می باشد.

و کتاب "معارف اسلامی 1 _ 2"، جمعی از مؤلفان، صفحه 122 می نویسد:

... اختیار، به هیچ وجه منافاتی با دو قانون مذکور (علیت و معلولیت، ضرورت علت و معلول) ندارد، زیرا معنای اختیاری بودن افعال انسان این نیست که افعال انسان بی علت تحقق یافته و وجود پیدا می کند، بلکه معنای آن این است که اراده انسان جزء العله است و بدون تحقق اراده، علت تامه محقق نمی شود، و طبق همان دو قانون معلول نیز تحقق نخواهد یافت، و بالعکس انکار دو قانون مذکور که مرادف با اعتقاد به تصادف است...

اشکال در مطلب فوق نیز ظاهر است، زیرا اگر حدوث اراده در انسان _ که جزء العله شمرده شده است _ تابع قانون ضرورت علی و معلولی باشد دیگر هیچ راه گریزی از التزام به جبر نخواهد ماند، و اگر تابع کلیت ضرورت علی و معلولی نباشد پس استثنا در این قانون را پذیرفته اند، مضافا بر این که تصادف نیز هیچ ربطی به استثنا در قانون جبر علی و معلولی ندارد بلکه تصادف در صورتی لازم می آید که:

1 . کسی تحقق فعل فاعل مختار را تابع اعمال قدرت و سلطنت فاعل مختار نداند و منکر کلیت قانون علت و